تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

طبقه بندى‌ و معرفى‌ صنايع دستى‌ ايران

 

 

صنايع دستى‌ كشورمان را كه بر اساس نظر كارشناسان ، يكى‌ از سه قطب برتر صنايع دستى‌ جهان است ـ همراه چين و هند ـ از جهات گوناگون مى‌‌توان طبقه‌بندى‌ كرد ، ولى‌ از آنجا كه روش توليد فرآورده‌هاى دستى‌ يكى‌ از مهم‌ترين وجوه تمايز اين « هنر ـ صنعت » است ، طبقه بندى‌ زير كه بر مبناى روش ساخت اين گونه محصولات به عمل آمده است ، مى‌‌تواند مورد عنايت و توجه بيشترى‌ قرار گيرد .

1. بافته‌هاى دارى‌ : محصولاتى‌ است كه به كمك دارهاى افقى‌ يا عمودى‌ مستقر در زمين ، در زمان بافت ، توليد مى‌‌شود . گليم ساده ، گليم سوماك ( گليم يك رو )، زيلو ، پلاس ، گبه و قالى،‌‌ مشهورترين بافته‌هاى دارى‌ و ضمناً مهمترين زيراندازهاى سنتى‌ ايران به شمار مى‌‌روند .

2. دستبافى‌ ( نساجى‌ سنتى‌ ) : فرآورده‌هايى‌ كه با كمك دستگاههاى بافندگى‌ دو وَردى‌ ، چهار وَردى‌ ، شش وَردى،‌‌ هشت وَردى‌ و ژاكارد دستى‌ توليد مى‌‌شود . زرى،‌‌ مخمل ، ترمه و « دارايى‌ » شاخص‌ترين دستبافتهاى كشورمان محسوبند و جاجيم و پارچه‌هاى دستباف پنبه‌اى ، پشمى‌ و ابريشمى‌ كه درمناطق شهرى‌ ، روستايى‌ و عشايرى‌ توليد مى‌‌شود ، از ديگر دستبافتهاست .

3. بافتنى‌ : انواع محصولاتى‌ كه با كمك ميل و قُلاب و مانند آن ، با بهره‌گيرى‌ از الياف طبيعى‌ توليد مى‌‌شود ؛ نظير جوراب ، كلاه ، دستكش ، شال گردن و غيره كه امروزه به طور كلى‌ در مناطق روستايى‌ و گاه عشايرى‌ به دست زنان توليد مى‌‌شود .

4. رودوزيهاى سنتى‌ : همه  محصولاتى‌ كه از طريق دوختن نقوش سنتى‌ روى‌ پارچه‌هاى بى‌‌نقش ، يا كشيدن قسمتى‌ از نخهاى تار و پود پارچه به وجود مى‌‌آيد . سوزندوزى‌ بلوچ ، تپه دوزى‌ كرمان ، قلاب دوزى‌ رشت ، گلابتون دوزى‌ بندر لنگه ، سوزن دوزى‌ ممقان ، سوزندوزى‌ و مليله دوزى‌ اصفهان جزء مشهورترين رودوزيهاى ايرانى‌ است . شمار رودوزيهاى سنتى‌ ايران را مى‌‌توان متجاوز از 30 نوع دانست كه در هر منطقه از كشورمان با بهره‌گيرى‌ از ويژگيهاى منطقه‌اى از نظر طرح و نقش و بر اساس سنتهاى موجود توليد مى‌‌شود .

5. چاپهاى سنتى‌ : مراد از « چاپهاى سنتى‌ » ، نقش پذيرى‌ پارچه ، با مهر ، قلم مو و نظاير آن است . چاپ قلمكار در روزگار ما در اصفهان از رونق بسزايى‌ برخوردار است و بيشتر با قالبهاى چوبى‌ بر روى‌ پارچه  متقال انجام مى‌‌شود . چاپ كلاقه‌اى در تبريز و اسكو رواج دارد و به طور كلى‌ بر پارچه  ابريشمى‌ با مهر و به شيوه  خاص صورت مى‌‌پذيرد .

6. نمدمالى‌ : انواع فرآورده‌هايى‌ كه با تراكم فشرده  توده‌هاى پشم و كرك در شرايط فنى‌ مناسب از طريق ورزدادن تهيه مى‌‌شود . از اين راه ، محصولاتى‌ مانند كلاه نمدى‌ ، پالتو نمدى‌ ( كَپَنك) ، نمد زيرانداز و غيره تهيه مى‌‌شود . نمد مالى‌ به صورت نمد زير انداز ، در شهرهايى‌ چون استهبان ، رامسر ، سمنان ، بهبهان و غيره رواج دارد ، ضمن آنكه توليد كلاه نمدى‌ كه بخشى‌ از لباسهاى سنتى‌ مردان لُر ، قشقايى‌ ، بختيارى‌ است ، در شهرهايى‌ چون شهر كرد و شيراز رونق دارد .

7. سفالگرى‌ و سراميك سازى‌ : محصولاتى‌ كه با استفاده از گلِ رس و همچنين گِلِ به دست آمده از سنگهاى كوارتز و كائولين به كمك دست و چرخ سفالگرى‌ ساخته و سپس پخته مى‌‌شود .

محصولات سفال و سراميك مناطقى‌ چون لالجين همدان ، ميبُديزد ، مندگناباد ، اصفهان ، شهرضا ، نطنز ، تبريز و قم از شهرت بسزايى‌ برخوردار است ، ضمن آنكه طى‌ سالهاى اخير ، محصولات جالب و باارزشى‌ در شهر تهران به دست صنعتگران هنرمند سفالگر ساخته و عرضه شده است .

8. شيشه گرى‌ : محصولاتى‌ كه از طريق شكل دادن مواد معدنى‌ ذوب شده در كوره ، نظير سيليس ، خرده شيشيه و يا تركيبى‌ از اين دو و با استفاده از روش دميدن با لوله  مخصوص و كاربرد ابزار دستى‌ شامل انبر ـ قيچى‌ و قالبهاى ويژه و غيره حاصل مى‌‌شود و مراحل تكميلى‌ و تزيينى‌ ديگرى‌ نظير نقاشى‌ ، تراش ، آبگزنمودن ، مات كردن ، تلفيق با فلز و غيره را نيز در بر مى‌‌گيرد .

مهم ترين مركز ساخت محصولات شيشه  دست ساز ، تهران است كه در آن كارگاههاى متعددى‌ به توليد محصولات شيشه‌اى با « روش فوتى‌ » ( = دست ساز ) مى‌‌پردازد .

9. توليد فرآورده‌هاى پوست و چرم : محصولاتى‌ كه با استفاده از پوست و چرم دباغى‌ شده به شيوه  سنتى‌ توليد مى‌‌شود ، نظير پوستين ، كلاه پوستى‌ ، چاروق . محصولاتى‌ تكميلى‌ چرمى‌ ، نظير تلفيق چرم با محصولات دستباف ، جزء اين گروه هستند .

در زمينه  توليد فرآورده‌هاى پوستى‌ ، شهرهايى‌ نظير مشهد ، شانديز ، بجنورد ، قوچان و شيروان در استان خراسان و شهر اصفهان مشهور هستند و زيباترين چاروقها در بجنورد ، قوچان ، ماسوله ، زنجان ، مهاباد و سردشت توليد مى‌‌شود . ضمن آنكه شهر تهران هم مهمترين مركز توليد محصولات تكميلى‌ چرمى‌ است و هم آنكه كارگاههاى متعددى‌ در اين شهر به تهيه و ارائه محصولات چرمى‌ شامل نقاشى‌ ، خطاطى‌ و حكاكى‌ روى‌ چرم با استفاده از چرم‌هاى سبك ـ يعنى‌ چرمهاى تهيه شده از پوست گوسفند و بز ـ مى‌‌پردازند .

10 . محصولات فلزى‌ و آلياژ : فرآورده‌هايى‌ كه به شيوه  سنتى‌ ، با استفاده از ابزار دستى‌ و انواع فلزات ( مس ، نقره ، طلا و آهن ) و انواع آلياژها ( برنج و ورشو ) توليد مى‌‌شود ، نظير انواع ظروف خانگى‌ ، چاقو ، قندشكن ، قلم تراش ، قفل و غيره .

11.قلمزنى‌ ، مشبك كارى‌ و حكّاكى‌ روى‌ فلزات و آلياژها : « هنر ـ صنعتى‌ » است كه طى‌ آن طرحها و نقوش سنتى‌ با استفاده از قلم ، چكش و ساير ابزار دستى‌ بر روى‌ اشياء ساخته شده از فلز يا آلياژ شكل مى‌‌گيرد .

نظر به اهميت فلز و فلز كارى‌ و به سبب تنوع بسيار محصولات فلزى‌ ، در اين باره و نيز برخى‌ از رشته‌هاى مرتبط با فلز به طور مفصل و جداگانه توضيح داده خواهد شد .

12.سنگ تراشى‌ و حكّاكى‌ روى‌ سنگ : شامل مصنوعاتى‌ است كه مواد اوليه  اصلى‌ آن را انواع سنگها نظير فيروزه ، سنگ مرمر ، سنگ يشم ، سنگ سياه ، سنگ سفيد ( آلاباستر ) و غيره تشكيل مى‌‌دهد و با ابزار و وسايل مختلف تراشيده يا حكاكى‌ مى‌‌شود ، نظير انواع ظروف ، پايه  چراغ ، هاون ، ظرف ميوه ، انواع نگين و آثار تزيينى‌ و غيره . در زمينه  سنگ تراشى‌ و حكاكى‌ روى‌ سنگ ، صنعتگران شهر مشهد به سبب آثار متنوع و با ارزشى‌ كه از سنگهاى گوناگون ، و از آن جمله فيروزه ، توليد و ارائه مى‌‌كنند ، شهرت دارند ؛ ضمن آنكه در شهرهاى قم ، كرمان و تهران نيز فرآورده‌هاى مصرفى‌ و تزيينى‌ جالبى‌ از سنگهاى مختلف توليد و عرضه مى‌‌شود .

13.خرّاطى‌ چوب : شيوه‌اى از توليد محصولات چوبى‌ است كه طى‌ آن و با ابزار و وسايل مختلف و به طور كلى‌ به وسيله  دستگاه خراطى‌ ، اشيائى‌ نظير انواع قليان ، گهواره ، پايه  آباژور و ظروف مختلف ساخته و پرداخته مى‌‌شود . اين حرفه كه قدمت و پيشينه‌اى بسى‌ طولانى‌ دارد ، هم اكنون در شهرهاى مختلفى‌ از كشورهاى پررونق است .

14. ريزه كارى‌ و نازك كارى‌ چوب : روشى‌ از ساخت فرآورده‌هاى چوبى‌ است كه طى‌ آن با وسايل نجارى‌ مانند ارّه ، رنده ، سوهان ، مغار و غيره قطعه‌هاى كوچك آماده شده را به صورت روكش بر روى‌ بدنه  چوبى‌ مى‌‌چسبانند و تحت فشار قرار مى‌‌دهند . از اين طريق ، انواع قاب عكس ، شكلات خورى‌ ، جعبه  كارد و چنگال و غيره ، حتى‌ ميز و صندى‌ و مبلمان هم توليد و عرضه مى‌‌شود .

در هنر نازك كارى‌ چوب ، صنعتگران هنرمند سنندجى‌ و ريزه كاران چوب اروميه ، و نازك كاران چوب رشت به خاطر آثار زيبا و با ارزش و متنوعى‌ كه توليد و عرضه كرده‌اند ، نزد خاص و عام معروفند .

15 . منبت كارى‌ ، كنده‌كارى‌ و مشبك كارى‌ چوب : شيوه‌اى ديگر از توليد محصولات چوبى‌ است كه طى‌ آن طرحها و نقوش سنتى‌ با استفاده از قلم ، چكش ، مُغار و ديگر ابزار نجارى‌ بر روى‌ چوبهاى مرغوب و بادوام شكل مى‌‌پذيرد .

در زمينه  كنده كارى‌ چوب ، بايد از آثار زيباى صنعتگران ورازده عليا و جوربند در بخش چمستان شهرستان نور ، و در خصوص منبت كارى‌ بايد از آثار منبت كاران هنرمند آباده‌اى و گلپايگانى‌ نام برد كه برخى‌ از توليداتشان براستى‌ در خور تحسين است ؛ ضمن آنكه طى‌ سالهاى اخير ، آثار منبت زيبايى‌ در تويسركان ، جوكار ملاير ، اراك ، اصفهان و تهران ( به صورت مبلمان ) ساخته و عرضه شده است .

16. حصير بافى‌ : اين زمينه  هنرى‌ ، خود شامل زمينه‌هاى ديگرى‌ است ، چون بامبوبافى‌ ، مروار بافى‌ ، تركه بافى‌ ، سبد بافى‌ و چيغ بافى‌ ( = ديواره  اطراف سياه چادر عشاير كه از نى‌ و يشم تهيه و غالبا ً نقشهاى زيبايى‌ هم بر روى‌ آن بافته مى‌ شود ) . اما حصير بافى‌ ، بافت رشته‌هاى حاصله از الياف سلولزى‌ ( گياهى‌ ) با دست و ابزار ساده  دستى‌ است كه طى‌ آن محصولات گوناگونى‌ چون حصير زير انداز ، سفره  حصيرى‌ ، انواع سبد ، انواع ظروف و غيره توليد و عرضه مى‌‌شود .

گفتنى‌ است كه در هر منطقه‌اى از كشورمان ، با توجه به مواد اوليه  در دسترس و سنت توليد ، انواع حصير و سبد بافته مى‌‌شود . چنانكه در سيستان و بلوچستان ، از برگهاى نخل وحشى‌ ( داز ) براى توليد حصير استفاده مى‌‌كنند ، در دزفول از برگهاى درخت نخل به همراه كانوا يا مواد اكريليك ، براى توليد سبدهاى كوچك زيباى حصيرى‌ معروف به « كپو » بهره مى‌‌گيرند . در برخى‌ از روستاهاى ميناب از برگ نخل براى توليد انواع محصولات حصيرى‌ استفاده مى‌‌شود و در استانهاى گيلان و مازندران از گياهانى‌ چون « ليغ » ، « سوف » و « ساريز» براى حصير بافى‌ استفاده مى‌‌كنند ، در طُرقبه از تركه‌هاى گياهى‌ موسوم به « ارغوان » سبد بافته مى‌‌شود و در رشت از تركه‌هاى « بيد مروارى‌ » محصولات و ظرفهاى گوناگون حصيرى‌ مى‌‌بافند كه به « مروار بافى‌ » معروف است .

17. خاتم سازى‌ : روشى‌ از توليد فرآورده‌هاى چوبى‌ كه طى‌ آن با استفاده از روكش به دست آمده از به هم چسباندن و برش زدن قطعات كوچك فلزات ، استخوان و انواع چوب در شكلها و طرحهاى سنتى‌ معمولاً به صورت هندسى‌ و به كمك ابزار و وسايل مختلف ، فرآورده‌هايى‌ مانند انواع قاب عكس ، جعبه ، شكلات خورى‌ ، ميز ، صندلى‌ و حتى‌ مبلمان ساخته مى‌‌شود .

18. معرق كارى‌ : در اين هنر ، طرحها و نقشهاى سنتى‌ را بر زمينه  چوبى‌ يا سراميك اجرا و سپس داخل خطوط طرحها را خالى‌ و فضاى خالى‌ شده را با قطعات آماده  چوب ، سراميك ، فلز ، صدف و سنگ پر مى‌‌كنند . هنر معرق ، معرق چوب ، كاشى‌ معرق ، معرق سوخت روى‌ چرم را شامل مى‌‌شود . نظر به اهميت منبت كارى‌ و معرق چوب و نيز خاتم سازى‌ به عنوان هنر منحصر بفرد ايران اسلامى‌ ، اين رشته‌ها جداگانه و به تفصيل توضيح داده شده است .

19 . كاشى‌ گرى‌ : « هنر ـ صنعت » شكل بخشيدن به گِل ، پخت آن در كوره ، تزيين آن با رنگ ، لعاب و نقش و سرانجام پخت دوباره در كوره كه در كشورمان سابقه‌اى بس طولانى‌ دارد . از كاشى‌ كه خود انواع مختلفى‌ نظير هفت رنگ ، معرق و معقلى‌ دارد ، براى تزيين و زيبايى‌ اماكن مذهبى‌ و ديگر مجموعه‌هاى فرهنگى‌ و گاه ساختمانهاى مسكونى‌ استفاده مى‌‌كنند . ايرانيها در اين هنر ، پيشينه‌اى كهن و درخشان دارند و پيوسته هنرشان در ابعاد جهانى‌ مطرح بوده و هست . كاشيهاى معرق مسجد شيخ لطف الله در اصفهان ، كاشيهاى هفت رنگ مسجد امام در اصفهان ، كاشيهاى مَعقِلى‌ موجود در مسجد گوهرشاد و بقعه  شيخ صفى‌ الدين اردبيلى‌ و غيره همه بيانگر ذوق و هنر سرشار ايرانيان در ساخت كاشى‌ و زيبا سازى‌ بناست .

كاشى‌ سازى‌ از جمله هنرهايى‌ است كه طيّ دو دهه  اخير مورد توجه فراوان قرار گرفته است و كاشى‌ كاران هنرمند ايرانى‌ به ويژه كاشى‌ كاران اصفهانى‌ ، مشهدى‌ و شيرازى‌ براى زينت بخشيدن و احياء و مرمت اماكن متبركه در داخل و خارج كشور و ديگر آثار باستانى‌ و فرهنگى‌ تلاش و كوشش بسيار كرده‌اند .

20.مليله سازى‌ : ساخت اشياء مختلف نظير سرويس چايخورى‌ ، تُنگ و همچنين برخى‌ از زينت آلات با استفاده از مفتولهاى نقره ، طلا و به طور نادر مس و به كمك ابزار و وسايل ساده  فلز كارى‌ نظير حديده ، نورد ، انبر ، قيچى‌ و كوره  مخصوص .

1. ميناكارى‌ : مراد ساخت بدنه  فلزى‌ ، لعاب كارى‌ ، پخت ، نقاشى‌ و پخت دوباره  اشياء در كوره است كه همه  اين مراحل به كمك ابزار و وسايل ساده و استفاده از طرحهاى اصيل و سنتى‌ در مرحله  نقاشى‌ انجام مى‌‌شود و به نام « ميناى نقاشى‌ » هم معروف است .

2. ساخت اشياء مستظرفه و هنرى‌ : منظور ساخت اشياء و وسايل ظريفى‌ است كه در آنها عامل هنر به مراتب بيش از فنون توليدى‌ ديگر دخالت داشته و عامل كاملاً تعيين كننده‌اى بوده است . اين گروه شامل نگار گرى‌ ، نقاشى‌ روى‌ صدف ، لاكى‌ ( = نقاشى‌ روغنى‌ ) ، تذهيب و تشعير مى‌‌شود .

3. ساخت زيور آلات : مراد ساخت و توليد جواهرات محلى‌ و همچنين زينت آلات با استفاده از طلا ، نقره و انواع آلياژهاست .

4. ساخت ديگر فرآورده‌هاى سنتى‌ : نظير فيروز نشانى‌ ( فيروزه كوبى‌ ) ، طلا كوبى‌ روى‌ فولاد ، انواع عروسكهاى محلى‌ ( عروسك با لباسهاى سنتى‌ مناطق مختلف كشور ) ، تخت كشى‌ گيوه ( آجيده و لته‌اى ) و غيره كه با ابزار وسايل دستى‌ و با استفاده از طرحهاى سنتى‌ ساخته و پرداخت مى‌‌شود .

 

نامجو ، عباس . سيماى فرهنگى‌ ايران . تهران : عيلام ، 1378 . ص 225 ـ 221

* منبع :

مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 4807
 بازدید امروز : 1415
 کل بازدید : 4944993
 بازدیدکنندگان آنلاين : 4
 زمان بازدید : 4.0781