تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

قاجاريه و معاصر

 

 

در دوره  قاجاريه شيوه  جديدى‌ در معمارى‌ ايجاد شد و معماران اين زمان نيز دنباله رو معماران صفويه بوده‌اند ، هنر معمارى‌ اين زمان با مقايسه با دوره  صفويه بسيار ضعيف شمرده مى‌‌شود. تنها در زمان حكومت طولانى‌ ناصرالدين شاه قاجار به دليل نفوذ هنر غربى‌ ، هنر معمارى‌ همچنين صنايع ظريف مانند گچبرى‌ ، آيينه كارى‌ و كاشيكارى‌ رونق يافت و تا اندازه‌اى معماران ما در اين زمان از هنر اروپايى‌ تقليد مى‌‌كردند. ارتباط بيشتر ايران با غرب ، معماران ايرانى‌ را برآن داشت تا عوامل مشخص معمارى‌ ايران را با روشن‌بينى‌ و توجه خاصى‌ با عوامل معمارى‌ غرب درآميزند و آثارى‌ به وجود آورند كه از نظر هنرى‌ دلپسند باشد.

سراسرى‌ ورودى‌ با پلكانهاييكه از وسط اين سرسرا آغاز مى‌‌شود ، و از پاگرد به دو شاخه در جهت مقابل يكديگر به بالا ادامه مى‌‌يابد ، تأثير معمارى‌ كشور روسيه است و از اواسط سلطنت ناصرالدين شاه به بعد رواج يافت. معمارى‌ خارجى‌ با طرح‌هاى تزيينى‌ ايرانى‌ از قبيل كاشيكارى‌ ، آيينه كارى‌ ، گچبرى‌ و ازاره بندى‌ از كاشى‌ ، توأم شدو گوشه‌اى از معمارى‌ عصر قاجاريه را نشان مى‌‌دهد. ايجاد زيرزمين‌ها با طرح‌هاى زيبا و پوشش‌هاى ضربى‌ آجرى‌ ، تعبيه حوضخانه‌ها، رواج بادگير براى خنك كردن فضاها و احداث تالارهاى بزرگ با شاه‌ نشينها و غرفه‌ها و گوشواره‌ها همه و همه به صورت دلپسندترى‌ درآمد. ساختن بادگيرها در ابتدا ساده و فقط شامل يك دهانه هواكش مزين به كاشيكارى‌‌هاى زيبا بود، سپس به تدريج مراحل كمال پيمود،‌ چنانكه صورت تكامل يافته  آنها ، دو طبقه و از چهار جهت داراى هشت دهانه  هواكش است و جريان باد و هوا را از اين دهانه‌ها به داخل ساختمان هدايت مى‌‌كند.

در معمارى‌ كاخ سازى‌ ، ساختن بادگيرهاى مزين به كاشيكارى‌ و قبه  طلا در عمارت ، ركنى‌ از معمارى‌ اصيل ايرانى‌ بوده است . بناهاى مسكونى‌ دوره  قاجار (بجز كاخ‌هاى سلطنتي) با طرحى‌ شامل اتاق مركزى‌ ايوان ( با دو ستون در برابر آن ) و اتاق‌هاى كوچكتر واقع در اطراف اتاق مركزى‌ به صورت‌هاى ساده يا مفصل ، همه به شيوه  معمارى‌ اصيل ايران در ادوار قديم بوده كه در اين دوره با ابتكارات جديدتر به صورتى‌ دلچسب و نيكو تكميل شده‌اند. كاشيهاى منقوش دوره  قاجاريه ، اغلب ناچيز و از نظر هنرى‌ فقيرند و تنها تقليدى‌ ناقص‌اند از كارهاى قرن گذشته. باآنكه ناصرالدين شاه عده‌اى از نقاشان را براى تحصيل مطالعه به موز‌ه‌هاى رم و پاريس فرستاد ، و كسانى‌ از اين نقاشان در هنر خود پيشرفتى‌ كردند، اما كارگران ساد‌ه  كاشى‌‌ساز نمى‌‌توانستند به خوبى‌ از آثار آنها استفاده كنند، با اين وجود به قول ناصرالدين شاه هنر كاشى‌ سازى‌ « متجدد » شد.

در تهران و اطراف آن ، چند نمونه مهم از معمارى‌ قاجاريه ديده مى‌‌شود: يكى‌ مقبره  حضرت عبدالعظيم در شهر رى‌ است كه بناى مقبره و گنبد طلاى آن قابل توجه است. مجموعه  اين مكان مقدس داراى سردر و ايوان آيينه كارى‌ رفيع و چندين صحن و گنبد طلايى‌ و دو مناره  كاشيكارى‌ و رواق و ضريح و مسجد است. بناهاى ديگر قابل توجه «‌عصر قاجاريه » ، مسجد امام (شاه يا سلطانى) و مسجد سپهسالار (مطهرى) تهران است. ساختمان مسجد سپهسالار شامل جلوخان وسيع ، سردر و مناره‌هاى كاشيكارى‌ ، هشتى‌ ، صحن ، حجرات دو طبقه با ستون‌هاى سنگى‌ زيبا و شبستان است. با اينكه اغلب كاشيكارى‌‌هاى اين مسجد ، از كاشى‌ هفت رنگ است ، ولى‌ بعضى‌ نمونه‌هاى كاشيكارى‌ معرق هم ديده مى‌‌شود. رنگ كاشيها بيشتر قرمز و صورتى‌ و سفيد است. در حالى‌ كه در آفتاب درخشان ايران ، رنگ‌هاى قديم مانند فيروزه‌اى و سورمه‌اى مطلوب تر است.

علاوه بر معمارى‌ مذهبى‌ كه از صفويه پيروى‌ شده است و معمارى‌ كاخ سازى‌ و ساختمان هاى مسكونى‌ كه آميزش عوامل معمار ايرانى‌ و اروپايى‌ را به حالتى‌ بسيار دلنشين نشان مى‌ دهد، مانند عمارت كلاه فرنگى‌ ، كاخ سرخه حصار ، كاخ شمس العماره ، كاخ گلستان ، تيمچه‌هاى وسيع و زيباى اين دوره خود نشاندهنده  شاهكارهاى ماهرانه‌اى از استادان هنر معمارى‌ قرن سيزدهم است.

از دوره  قاجار تيمچه و بازارهاى وسيع با پوشش‌هاى خوبى‌ در تهران و شهرستان‌هاى بزرگ موجود است. كه از نظر هنر آجركارى‌ و كاشيكارى‌ و چه از نظر وسعت دهانه  طاق‌ها قابل تحسين و ستايش‌اند.

معمارى‌ در دوره  پهلوى‌ تنوع چشمگيرى‌ نداشته است . با ورود مصالح جديد ساختمانى‌ مانند آهن ، بتون و غيره و نيز آمدن مهندسان خارجى‌ به ايران- مهندسانى‌ كه به پيشينه  پر افتخار معمارى‌ كشور ما آشنايى‌ نداشتند و بازگشت ايرانيانى‌ كه در خارج از وطن تحصيل هنر معمارى‌ كرده و نخست تحت تأثير معمارى‌ غرب بودند، دگرگونى‌ شگرفى‌ در هنر معمارى‌ ايران پديد آورد. با همه  زيبايى‌ كه اين نوع معمارى‌‌ها به قيافه  شهرهاى ايران بخشيد، متأسفانه غالباً جنبه  تقليد از شيوه‌هاى معمارى‌ غرب بر تبعيت از هنر اصيل ايرانى‌ يا ابداع شيوه  جديدى‌ در معمارى‌ ايران ، ترجيح داده شد. با اين وجود، در بعضى‌ از موارد ، ناچار از تمايل به تزييناتى‌ به سبك ايرانى‌ شده‌اند. بناهايى‌ چون كاخ‌هاى سعدآباد ، كاخ مرمر در تهران و ساختمان مجلل باشگاه افسران (سابق) عمارت شهربانى‌ ، دبيرستان البرز، كاخ وزارت امور خارجه و سردر باغ ملى‌ و عمارت پست ، گواه اين مدعاست . اين طريق معمارى‌ بدون توجه به عوامل اقليمى‌ و پيشينه  معمارى‌ ايران هنوز ادامه دارد.

يكى‌ ديگر از هنرهاى قاجاريه ، نقاشى‌‌هاى بزرگ بر ديوارهاست. اگرچه اغلب در اين نقاشى‌‌ها ، تأثير هنر اروپايى‌ ديده مى‌‌شود، اما در كل قابل توجه است. در زمان قاجار نقاشي ‌رنگ و روغن جاى مينياتور را گرفت. در شهر شيراز قلمدانها و جعبه‌هاى آرايش و جلدهايى‌ با نقش گل‌هاى سرخ با كاغذ روغنى‌ مى‌ ساختند كه در دو نوع خود بى‌‌نظيرند . نقاشى‌ مينياتور به ويژه مجالس شاهنامه ادامه يافت . در اين دوره شيوه  نقاشى‌ فرنگى‌ به دست خود ايرانيان به ايتاليا رفته ، به ايران راه يافت.

در دوره  قاجاريه على‌ رغم تلاش و كوشش بيش از حد استادكاران به حفظ و حراست هنرهاى ميراثى‌ ، توفيقى‌ آنچنان نصيب صنعتگران فلزكار نشد و آثارى‌ كه از اين دوره باقى‌ مانده اگرچه فاقد جنبه‌هاى هنرى‌ است ، اما نشانه‌هايى‌ از هنر صنعتگران ايرانى‌ را با خود همراه دارد. زرگران اين دوره ، بر ظروف ساخته  خود ، با مينا نقاشى‌ مى‌‌كردند. قليان‌هايى‌ از طلا و نقره ساخته شد كه روى‌ آنها را با طرح‌هاى برجسته ميناسازى‌ مى‌‌كردند. در اصفهان انواع و اقسام ظروف برنجى‌ مانند سينى‌‌هاى بزرگ و كوچك ، قنديل با چراغ‌هاى مشبك و انواع كاسه ، بشقاب ، شمعدان و غيره مى‌‌ساختند. ظروف نقره‌اى را در اصفهان با طرح‌هاى گل و بوته تزيين مى‌‌كردند. از صنايع ديگرى‌ كه در زمان قاجاريه اهيمت داشت و مورد توجه بود ، قالى‌ و قاليچه است . ايران در اين صنعت هميشه در دنيا پيشرو بوده است. قاليبافى‌ در ايران تا آغاز قرن نوزدهم ميلادى‌ طبق سبك و روش اصيل و قديم انجام مى‌‌گرفت و مهارت و استادى‌ كارگران ، همپايه  زمان قديم بود. اما كم كم وضع تغيير كرد، تاجايى‌ كه شركت‌هاى اروپايى‌ براى تهيه  قالى‌ در همدان ، كرمان و اصفهان كارگاه‌هايى‌ تأسيس كرد. شركت‌هاى مذكور كه بايد سفارش سازمانهاى بزرگ را انجام مى‌‌دادند، چون محصولشان بايد جوابگوى‌ مشتريان معين و ثابتى‌ مى‌‌بود، كم و بيش مجبور شدند شيوه  قديمى‌ كار را رها كرده و نقشه‌هاى قديمى‌ و رنگ‌هاى قديمى‌ را تبديل به تزيينات مشكوك و غير اصيل كنند.

 
* منبع : نامجو ، عباس . سيماى فرهنگى‌ ايران . تهران : عيلام ، 1378 . ص 265 ـ 263
مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 3956
 بازدید امروز : 2418
 کل بازدید : 5109428
 بازدیدکنندگان آنلاين : 4
 زمان بازدید : 5.9375