تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

ايلخانيان و تيموريان

 

 

مغولان همچون سلجوقيان با خود متاع فرهنگى‌ و فكرى‌ ناچيزى‌ به ايران آوردند. اما در مواردى‌ از صنعت و هنر به پايه  بلندى‌ رسيدند ، از جمله مينياتورسازى‌ و نقاشى‌ و تذهيب كتاب از اين عصر آغاز شد . مغولان به تدريج در برابر هنرهاى ايران تحت تأثير فرهنگ ايران و فرهنگ اسلامى‌ قرار گرفتند و با پذيرفتن دين اسلام حامى‌ علم و ادب و هنرهاى اسلامى‌ شدند، به طورى‌ كه دربار آنان در بغداد ، تبريز و سلطانيه مركز اهل علم و رجال ادب و هنر گرديد. شهرهاى مراغه، تبريز و سلطانيه از مراكز مهم قدرت سياسى‌ در اين عهد بودند. رصدخانه  معروف مراغه ، و تأسيس شهر سلطانيه مربوط به اين زمان است. در اين دوره بناها ، به ويژه ساخت مقبره‌ها و آرامگاه‌هاى برج مانند به همان شيوه  دوره  سلجوقيان ادامه يافت. همچنين نقشه  چهار ايوانى‌ كه از پيش متداول بود ، در دوره  ايلخانيان نيز براى بناهاى مذهبى‌ مانند مسجد و بناهاى غير مذهبى‌ مانند كاروانسرا به كار مى‌‌رفت.

معمارى‌ دوره  مغول ، مانند دوره  سلجوقيان ، هم جنبه  عمومى‌ داشت و هم جنبه  محلى‌ و همان طور كه بناى مسجد جامع اصفهان دوره  سلجوقى‌ براى معماران ديگر مساجد سرمشق بود ، معماران دوره  مغول روش‌هاى مراكز بزرگ مثل سلطانيه را اقتباس مى‌‌كردند و در كنار سنت‌هاى محلى‌ به كار مى‌‌بردند. همچنين در دوره  مغول به تزيينات بناها بسيار توجه مى‌‌شد .اين امتيازات از مشاهده  مسجد جامع ورامين ، مسجد گوهرشاد مشهد و مسجد كبود تبريز به خوبى‌ ثابت مى‌‌شود.

سردر مسجد ورامين با كاشى‌‌ها و آجرهاى قهوه‌اى رنگ تزيين يافته است . اين مسجد نه تنها از لحاظ ساختمان عظيم و گنبد آجرى‌ آن اهميت دارد ، بلكه به خاطر تزيينات كاشيكارى‌ معرق و گچبرى‌ و كتيبه‌هاى تاريخى‌ آن جزء آثار مهم هنرى‌ ايران به شمار مى‌‌رود.

مسجد گوهرشاد اگرچه سردر و مدخل مستقلى‌ ندارد و يكى‌ از مجموعه بناهاى آستانه  امام رضا(ع) است، اما طاق عظيم ورودى‌ آن مملو از كاشيكارى‌ و كتيبه‌هاى مفصلى‌ است . بناى مسجد گوهرشاد از هر جهت زيبا و كامل و يكى‌ از شاهكارهاى معمارى‌ دنياست. مسجد كبود تبريز از بهترين بناهاى قرن نهم قمرى‌ است كه در زمان جهانشاه قراقويونلو به دستور دخترش صالحيه خاتون بنا شده است . نقشه  اين مسجد شباهت چشمگيرى‌ به نقشه  مساجد عثمانيها دارد. اين مسجد اگرچه فاقد صحن و حياط مركزى‌ است، اما صحن مركزى‌ كه با گنبد پوشيده شده ، به صورت چهار ايوانى‌ ساخته شده است. ورودى‌ مسجد با تزيينات كاشيكارى‌ در كمال زيبايى‌ و ظرافت زينت شده است. در اين كاشى‌‌ها رنگ‌هاى آبى‌ روشن ، آبى‌ پر رنگ ، خاكسترى‌ و سبز چمنى‌ و پررنگ به كار رفته و در برخى‌ موارد ، گل و بوته و شاخه‌هايى‌ با طلاكارى‌ در آن ديده مى‌‌شود. كاشيكارى‌ و رنگ آميزيها در اين مسجد همان گونه است كه هنرمندان در تزيين و تذهيب صفحات كتاب‌ها به كار مى‌‌بردند.

علاوه بر معمارى‌ مساجد اين دوران ، بايد به مقبره ها يا آرامگاه‌هاى اين زمان هم اشاره كرد. مانند گنبد سلطانيه كه يكى‌ از زيباترين بناهاى اسلامى‌ و شاهكارى‌ از معمارى‌ دوره  ايلخانى‌ است. بناى عظيم گنبد سلطانيه يا مقبره  سلطان محمد اولجايتو (خدابنده) كه در اوايل قرن هشتم قمرى‌ در نزديكى‌ زنجان ساخته شده است . بلندى‌ اين بناى هشت ضلعى‌ منتظم قريب 50 متر و بدنه  اصلى‌ گنبد و تمامى‌ ساختمان با آجر ساخته شده كه روى‌ آن با كاشى‌ فيروزه‌اى ، لاجوردى‌ و آبى‌ تزيين شده است. گنبد از بيرون ، يكپارچه از كاشى‌ فيروزه‌اى پوشيده شده و در قاعده  آن يك نوار پهن مزين به خط كوفى‌ ، تماس رنگ روشن فيروزه‌اى را با آبى‌ پر رنگ لاجوردى‌ ، مقرنس‌ها را متعادل مى‌‌كند. اين گنبد را طورى‌ ساخته‌اند كه بدون ساختن ابنيه متصل و مجاور به آن با ابتكارات هوشمندانه فشارهاى جنبى‌ گنبد را به جانب زمين منحرف كرده اند . در هشت گوشه يعنى‌ محل تقاطع اضلاع بدنه ساختمان مناره‌هايى‌ به ارتفاع 5/3 متر تعبيه شده كه فشار وارده گنبد را عموداً خنثى‌ نمايد.

طرح بناى اين گنبد كه از بناهايى‌ مانند مقبره  اسماعيل سامانى‌ و مقبره  سلطان سنجر در مرو الهام گرفته ، به عنوان سرمشق و مدل در بناهاى ديگرى‌ ، در ايران يا خارج ايران مورد استفاده قرار گرفته است ، مانند مقبره  اميرتيمور و تاج محل در هند ، گنبد غفاريه در مراغه ، مقبره  علاءالدين در ورامين ، مقبره  تيمور در سمرقند ، هركدام زيبايى‌ خاص خود را به نمايش گذارده‌اند. تزيينات آجركارى‌ و كاشيكارى‌ رنگى‌ گنبد غفاريه كه با طرح هندسى‌ و گل بوته آرايش شده يا خطوط هندسى‌ زيباى مقبره  علاءالدين توأم با مقرنس‌هاى زير كلاهك مخروطى‌ آن يا گنبد كاشيكارى‌ فيروزه‌اى رنگ با طرح ترك دار در مقبره  تيمور، از زيباترين و چشمگيرترين بناهاى اين دوران هستند. جلوه‌هاى اين زيبايى‌‌ها را مى‌‌توان در ديگر بناهاى اين دوره مثل كاروانسراها و مدرسه هم ديد. ايلخانيان براى توسعه و پيشرفت اقتصاد در نقاط كشور ؛ به ويژه در ناحيه  شمالى‌ و آذربايجان تعداد بسيارى‌ راه‌هاى ارتباطى‌ ساختند و براى آسايش كاروانيان در مسير اين راهها و جاده ها كاروانسراهاى بزرگ و زيبايى‌ با توجه به اقليم احداث كردند. چون كاروانسراهاى سرچم در بين راه زنجان و ميانه ، يا رباط سپنج در 50 كيلومترى‌ شمال شاهرود.

در نزديكى‌ مرز افغانستان در چهار كيلومترى‌ شرق شهر خواف و كنار دهكده  خرگرد ، مدرسه  غياثيه را به سال 848ق. /1445م. دو معمار ايرانى‌ ، استاد قوام الدين شيرازى‌ و غياث الدين شيرازى‌ بنا كردند. بانى‌ اين مدرسه ، خواجه غياث الدين پيراحمد خوافى‌ وزير سلطان شاهرخ بهادر تيمورى‌ است. اين مدرسه ، يكى‌ از مدارس كامل چهار ايوانى‌ نيز هست. كاشى‌‌هاى معرق و آجرهاى تزيين شده  مدرسه شهرتى‌ خاص دارند.

دوره  مغول از لحاظ هنرى،‌‌ مانند زمان سلجوقيان عصر ابتكار و ابداع نبود ، با اينهمه در پاره‌اى بخش‌هاى هنرى،‌‌ پيشرفت‌هاى عمده‌اى حاصل شد. در معمارى‌ به آرايش و تزيين بيشتر از طرح‌هاى جديد توجه مى‌‌شد. مينياتورسازى‌ ايران و نقاشى‌ كتاب از اين دوره آغاز شده و در آسمان هنر ايران درخشيد. فن كتابت و استنساخ كتاب در دوره  تيموريان به اوج عظمت و كمال خود رسيده است.

همچنين بايد افزود كه بر قطعات باقى‌ مانده  ظروف سفالى‌ لعابدار اين دوران تأثير صنايع چينى‌ كاملاً مشهود است و مى‌‌توان چنين حدس زد كه از جمله كالاهاى وارداتى‌ در اين دوره ظروف چينى‌ بوده است و سفال سازان ايرانى‌ نيز به تقليد از اين ظروف پرداخته‌اند. اما در امر كاشيكارى‌ بايد گفت كه در اين راه تكامل و پيشرفت بسيارى‌ صورت گرفت. در ميانه  اين كاشى‌‌ها معمولاً شكل انسان يا جانور به صورت لعاب داده و براق نقش شده است و نوشته  دور آن به رنگ سفيد بر زمينه  سورمه‌اى است . نيز در اين دوره ، محراب‌هايى‌ با كاشى‌ ساخته شده كه در نوع خود بى‌‌نظيرند. به طور كلى‌ مى‌‌توان گفت كه صنعت كاشى‌ سازى‌ با بهترين رنگ و لعاب‌ها و بريدن كاشى‌ به قسمت‌هاى ريز براى تشكيل قطعات بزرگ موزاييك يا معرق در زمان مغول و به ويژه در عصر تيموريان تكامل يافت و به اعلاء درجه ترقى‌ رسيد.

 

نامجو ، عباس . سيماى فرهنگى‌ ايران . تهران : عيلام ، 1378 . ص 259 ـ 257

* منبع :

مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 4214
 بازدید امروز : 3969
 کل بازدید : 4941989
 بازدیدکنندگان آنلاين : 3
 زمان بازدید : 5.0937