تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

سلجوقيان

 

 

سلجوقيان طايفه‌اى از تركان غُز بودند كه در دشت‌هاى نزديك درياچه آرال و سواحل شرقى‌ درياى مازندران و در دره هاى سيحون و جيحون سكونت داشتند. پس از مرگ سلطان محمود غزنوى‌ طغيان كردند و سركرده  آنها طغرل بيك در مدتى‌ كوتاه توانست شمال ايران و سپس جنوب و غرب و به سال 450ق. بغداد را تصرف كند. تركان سلجوقى‌ توانستند قلمرو حكومت و فتوحات و كشورگشايى‌ خود را تا سواحل مديترانه و مرزهاى امپراتور روم شرقى‌ و تا بين النهرين و آسياى صغير و قفقاز گسترش دهند و در 470ق. حكومت آنها ، امپراتورى‌ زمان بود.

در دوره  سلجوقيان ، هنر ايرانى‌ گامى‌ بزرگ برداشت و تاريخ هنر ايران ، يكى‌ از درخشان ترين دوره‌هاى خود را در اين روزگار سپرى‌ كرد. در اين زمان ، شهرهاى اصفهان ، مرو ، نيشابور ، هرات و رى‌ مركز و مجمع صاحبان هنر و پيشه بوده است و اكنون بسيارى‌ از آثار اين هنرمندان ، در موزه‌هاى داخلى‌ و خارجى‌ ديده مى‌‌شود. شاهكارهاى هنرى‌ اين هنرمندان شامل معمارى‌ ، سفال سازى‌ ، فلزكارى‌ ، كتابسازى‌ ، خطاطى‌ ،تذهيب ، نگارگرى‌ و بافندگى‌ است . به همين سبب دوره  سلجوقى‌ از لحاظ شيوه  كار هنرى‌ در تاريخ ايران مشهور است.

هنر معمارى‌ در اين دوره  درخشان و شكوفا به درجه  كمال رسيدو هنرمندان و معماران چيره دست آثار فراوانى‌ پديد آوردند. سلجوقيان در معمارى‌ به عوامل و عناصرى‌ دست يافتند كه با آنها بتوان مسجدى‌ بزرگ با حياط مركزى‌ و چهار ايوانى‌ و تالار مربع گنبددار ، بناهاى بزرگ به وجود آورد . اين شيوه  ساختمان ، اساس معمارى‌ مذهبى‌ و كاروانسرا و مدرسه سازى‌ ايران است. در اين زمان مسجد در شكل تكامل يافته  ايرانى‌ خود داراى اين ويژگى‌‌ها شد. در امتداد محور طولى‌ بنا ، سردرِ ايوان قرار دارد كه در برابر آن صحن باز واقع است. دو ايوان در محور طولى‌ و دو ايوان در محور عرضى‌ قرار دارند و شبستان‌هاى گنبددار در پشت طاقنماها واقع شده‌اند و در انتهاى محور طولى‌ مسجد ، محراب جاى گرفته است . اين نوع نقشه و طرح را مى‌‌توان در مساجد جامع اصفهان ، مسجد جامع زواره نزديك اردستان ، مسجد جامع اردستان ، مسجد قزوين و مسجد جامع گلپايگان ، ديد. اما كامل‌ترين نمونه  چهار ايوانى‌ مسجد جامع اصفهان است كه مجموعه  كاملى‌ از تزيينات دوره  اسلامى‌ ايران را دربردارد. اين بناى تاريخ كه به دستور ملك شاه سلجوقى‌ ساخته شد ، در حقيقت مجموعه‌اى است از تحولات معماريها و آثار هنرى‌ ايران در هزار سال اخير. دو گنبد خواجه نظام الملك در قسمت جنوبى‌ و گنبد تاج الملك در قسمت شمالى‌ مسجد، از نظر تكنيك و زيبايى‌ اثر بسيار چشمگيرى‌ از دوره  سلجوقى‌ است . بنابه گفته  پروفسور آرتور اُپهام پوپ : « داخل گنبد تاج الملك ، معمارى‌ گوتيك را به خاطر مى‌‌آورد.» ايوان‌هاى چهارگانه  مسجد هركدام شاهكارى‌ از هنرهاست . شبستانهاى مسجد و همچنين محراب زيباى اولجايتو محمد در پشت ايوان غربى‌ از جمله زيباترين آثار هنرى‌ ايران به شمار مى‌‌روند. در اين مسجد زيبا و كامل بجز سبك‌هاى مختلف معمارى‌ ، انواع خطوط كوفى‌ ، ثلث و نستعليق به كار رفته است . علاوه بر مسجد بايد از مدرسه‌ها و كاروانسراها و مقبره‌هاى اين دوره هم نام برد. طبق مدارك تاريخى‌ ، تعداد بسيارى‌ مدارس در شهرهاى چون بغداد ، نيشابور ، توس ، اصفهان ، هرات ، بلخ و رى‌ بنا شده بود. بخش اعظم بناهاى غير مذهبى‌ در اين دوره ، شامل كاروانسراهاست. اگرچه شبكه  راه و ايجاد جاده‌هاى خوب ، شاهرگ حياتى‌ تجارت يك كشور محسوب مى‌‌شود، اما در گذشته ‌هاى دور ، بدون وجود كاروانسراها و مسافرخانه‌ها و ايستگاه‌هاى ميان راه ، استفاده  مطلوب از جاده امكان نداشت . يكى‌ از كامل‌ترين كاروانسراهاى اين دوره « رباط شرف »‌در 70 كيلومترى‌ جنوب سرخس در راه قديمى‌ نيشابور- مرو است . با وجود خرابى‌‌هاى ناشى‌ از مرور زمان ، هنوز بسيار زيبا و كامل است. اين كاروانسرا دو حياط در شمال و جنوب دارد و در هر يك از اين حياط‌ها چهار ايوان ساخته شده است . در اطراف حياط‌ها ،اتاق‌هاى متعددى‌ وجود دارد كه جاى اقامت و استراحتگاه كاروانيان بوده است.

مقبره‌هاى دوره  سلجوقى‌ به دو گونه  مختلف ساخته شده‌اند: به شكل برج و به شكل گنبد ، با طرح هاى چهارضلعى‌ ، چندضلعى‌ ، دايره يا ترك دار بيشتر مقبره‌هاى اين دوره دو طبقه‌اند: طبقه  بالا مسجد و طبقه  زير يا دخمه جاى دفن اجساد. درون بيشتر اين مقبره‌ها را يك سقف يا قبه  نيم دايره شكل و در خارج ، متناسب با بدنه مقبره با گنبد هرمى‌ يا مخروطى‌ يا قبه‌اى پوشانيده شده‌اند. از نمونه‌هاى خاص اين نوع معمارى‌ است : مقبره  سلطان سنجر در مرو و گنبد سرخ در مراغه ، كه هر دو از آجر و كاشى‌ و با طرح چهار ضلعى‌ ساخته شده‌اند. برج مدور در مراغه و سه گنبد در اروميه ، با طرح دايره‌وار و برج مهماندوست دامغان و برج طغرل در شهر رى‌ با طرح ترك‌دار. برج‌هاى خرقان و برج دماوند و گنبد على‌ در ابركوه و گنبد كبود در مراغه (هشت و ده ضلعى‌ هستند ).

بايد به تزيينات ساختمان‌ها هم نظرى‌ بيفكنيم: سطوح خارجى‌ ديوار بناها با آجر نماسازى‌ مى‌‌شده‌اند . كاربرد آجر در معمارى‌ اين دوره بسيار رواج پيدا كرد و از انواع طرح‌هاى هندسى‌ در آجر استفاده مى‌‌شد. هنر آجر تراشى‌ و تزيينى‌ بنا با آجرهاى تراشيده ، از قرن پنجم قمرى‌ در ايران معمول بوده‌ است. در كنار اين تزيينات بسيار زيباى آجرى‌ ، كتيبه‌ها و خطوط تزيينى‌ ، با استفاده از آجر تراشيده ، يكى‌ از ويژگى‌‌هاى معمارى‌ سلجوقيان است.

ظروف سفالينى‌ سلجوقيان هم به زيبايى‌ كاشى‌‌هاى آن دوره ساخته مى‌‌شد. ظروف باقى‌ مانده از اين دوره از نظر تزيين و رنگ آميزى‌ شامل ظروف مينايى‌ ، طلايى‌ ، فيروزه‌اى و ظروف سفيد هستند كه اغلب بدنه  اين ظروف با مجالس بزم ، رزم يا شكار مزين شده‌اند؛ به‌گونه‌اى كه مى‌‌توان بهترين مينياتور زمان سلجوقيان را در روى‌ ظروف سفالى‌ آن مطالعه كرد.

شيشه‌هاى دوره  اسلامى‌ كه آغاز آن ( قرن هفتم و هشتم ميلادى‌ ) قرن اول قمرى‌ است، از آميختگى‌ ميان تمدن‌هاى امپراتورى‌ روم شرقى‌ (بيزانس) و پارت و ساسانى‌ ، در ايران حاصل شده است . با توجه به اشياء شيشه‌اى كشف شده ، اين هنر در سمرقند ، شهر ري، جرجان و نيشابور رونق بسزايى‌ داشته است . وجود اشياء‌ متعلق به سده  پنجم تا اوايل سده  هفتم قمرى‌ حكايت از رونق صنعت شيشه‌گرى‌ در دوره  سلجوقى‌ مى‌‌كند و با كشف اشياى شيشه در جرجان و نيشابور مى‌‌توان نواحى‌ خراسان و گرگان را از جمله مراكز ساخت اشياى شيشه‌اى دانست.

در اين زمان همراه با پيشرفت كلى‌ و كيفى‌ هنر سفال ‌سازى‌ و شيشه ، صنعت فلزكارى‌ نيز مانند ديگر هنرها راه كمال مى‌‌پيمود. برخى‌ از اين ظروف را به طور مشبك ساخته و برخى‌ ديگر را با نقوش كنده‌كارى‌ زينت داده‌اند. در اين صنعت ، ترصيع كارى‌ به ويژه نقره‌كوبى‌ در تصاوير و كتيبه‌ها بسيار ديده مى‌‌شود. در اين زمان « خراسان » در امر توليد آثار فلزى‌ داراى موقعيت ممتازى‌ بوده است. ادامه  اين هنر را مى‌‌توان در اين زمان در بين‌النهرين و در موصل پى‌ گرفت. علاوه بر ظروف مفرغى‌ و برنجى‌ ، آثار طلايى‌ و نقره‌اى فراوانى‌ از دوره  سلجوقيان در دست است كه ثابت مى‌‌كند جواهرسازى‌ هم در اين زمان رونق داشته است.

بافندگى‌ از صنايعى‌ است كه هميشه در ايران مقامى‌ والا داشته و تكه پارچه‌اى كه از اين دوره به دست آمده است ، حاكى‌ از وجود صنعت پارچه‌هاى ابريشمى‌ در دوره  سلجوقيان است . اين پارچه ها چندان ظريف و زيبا هستند كه با تغيير نور تغيير رنگ مى‌‌دادند. بر اين پارچه‌هاى سبك و نازك ، طرح جانوران و خطوط كوفى‌ ديده مى‌‌شود. صنعت نساجى‌ اين زمان از نظر بافندگى‌ ، ابتكار انواع طرح ها و زيبايى‌ و تنوع رنگ‌ها به درجه‌اى عالى‌ رسيده‌ است و شهرهاى رى‌ ، كاشان و يزد مراكز بزرگ و مهم بافندگى‌ اين عصر بوده‌اند. صنعت قالى‌ بافى‌ هم در دوره  سلجوقيان رواج داشته است. شكى‌ نيست كه ايران در قالى‌ بافى‌ بزرگترين مركز شرق بوده و ديگر مراكز در اين فن از او تقليد و اقتباس كرده‌اند. كهن‌ترين قالى‌‌هاى معروف ايران مربوط به قرن ششم قمرى‌ در دوره  سلجوقيان است. اما فراموش نبايد كرد كه فرش پازيريك در دوره  هخامنشيان و همچنين قالى‌ چهار فصل يا بهارستان دوره  ساسانيان از شاخص‌ترين نمونه‌هاى قالى‌ هنرى‌ در ايران به شمار مى‌‌روند.  

 

 * منبع : دايره المعارف بزرگ اسلامي. زيرنظر كاظم موسوى‌ بجنوردى‌ . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ ، 1367- ، جلد 8 ، ص 396ـ395

مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 4386
 بازدید امروز : 1327
 کل بازدید : 5104586
 بازدیدکنندگان آنلاين : 4
 زمان بازدید : 4.7031