تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

معمارى‌ و هنر ايران در قرون نخستين اسلامى

 

 

ايران در دوره نخستين اسلامى‌ به دليل در دست نبودن شواهد و آثار وضعيتى‌ مبهم و ناشناخته دارد . برخى‌ انديشمندان ، قرون نخستين اسلامى‌ را « قرون سكوت » و يا « دوره  سردرگمى‌ » ايرانيان دانسته‌اند . شايد دليل اين امر سختگيرى‌ و استبداد حكام خلفاى اموى‌ و عباسى‌ باشد ، كه با غير عرب به خشونت رفتار مى‌‌كردند و براى آنان حق حيات قائل نبودند .

به هر حال از دو قرن اوّل هجرى‌ در ايران جز آنچه كه مورخان و جغرافى‌ نويسان سده‌هاى بعد نوشته‌اند و نيز پاره‌اى شواهد در شهر ساسانى‌ ـ اسلامى‌ استخر و شهر اسلامى‌ شوش و درّه شهر ايلام آثار چندانى‌ باقى‌ نمانده است .

مساجد و بناهايى‌ كه در سه قرن اوّل هجرى‌ در داخل مرزهاى امروزى‌ ايران ساخته شده ولى‌ يا بكلى‌ از ميان رفته و يا در سده‌هاى بعد توسعه و تغيير شكل يافته‌اند ، عبارتند از :

1. « مسجد جامع قزوين » كه گفته‌اند در عهد هارون الرشيد بر روى‌ يك آتشكده  ساسانى‌ شكل گرفته است .

2. « مسجد شوش » كه در كاوشهاى باستانشناسى‌ شهر صنعتگران شوش ، بقاياى آن از زير خاك بيرون آمده است .

3. « مسجد جامع اصفهان » كه در زمان خلافت منصور خليفه  عباسى‌ ( 136 ـ 158 هجرى‌ ) بنا گرديد ولى‌ در سده‌هاى بعد چند باره تعمير و توسعه يافت .

4. « مسجد جمعه اردبيل » كه متاسفانه از بناى اوليه  آن هيچ اثرى‌ بر جاى نمانده است .

5. « مسجد جامع فهرج يزد » كه خوشبختانه هنوز سالم باقى‌ مانده است .

مساجد و بناهاى ديگرى‌ در رى‌ و شوشتر و ديگر بلاد ايران وجود داشته كه بكلى‌ از بين رفته‌اند و از آنها نامى‌ بيش نمانده است .

تنها بناهاى قابل ذكر و باقيمانده از سده‌هاى نخستين اسلامى‌ عبارتند از :

برج رسگت و برج لاجيم

اين دو برج در منطقه  سواد كوه مازندران واقع شده و احتمالاً در زمان اقتدار حكام طبرستان بنا گرديده‌اند . هر دو برج آجرى‌ حاوى‌ كتيبه‌اى به خط كوفى‌ و خط پهلوى‌ ساسانى‌ است .

« مسجد تاريخانه  دامغان » از كهن‌ترين مساجد ايران بشمار مى‌‌رود و از يك حياط مركزى‌ با چهار شبستان در اطراف آن كه شبستان جنوبى‌ عريض‌تر و وسيع‌تر است ، بدون گنبد و ايوان شكل گرفته است . ستونهاى مدورّ آجرى‌ با اندود گچ و قوسهاى بيضى‌ شكل يادآور بناهاى دوره  ساسانى‌ است .

از ديگر مساجد اوليه  كهن ايران مسجد جامع نائين است كه در اواخر سده  سوم و اوايل سده  چهارم هجرى‌ در شهر نائين ساخته شده و سازه و پلان آن به مسجد تاريخانه  دامغان شباهت زيادى‌ دارد . در اين بنا نيز عناصر معمارى‌ دوره  ساسانى‌ به روشنى‌ ديده مى‌‌شود .

 

بناهاى ارزشمند قرون چهارم و پنجم هجرى‌ ايران تا آغاز عصر سلجوقى

 

 

بناهاى ارزشمند قرون چهارم و پنجم هجرى‌ ايران تا آغاز عصر سلجوقى‌ عبارتند از :

چهار طاق « نيسار » ، در روستايى‌ به همين نام در كاشان .

چهار طاق « ايزد خواست » بر سر شاهراه اصفهان به شيراز .

شبستان آل بويه و بخشهاى قديمى‌ مسجد جامع اصفهان .

مقبره  «امير اسماعيل سامانى‌ » در بخارا ، اين بنا كه در حال حاضر بيرون از مرزهاى سياسى‌ ايران واقع شده يك بناى كاملاً ايرانى‌ است با پلان مربع گنبددار و داراى عناصر و اجزاء اصيل دوره  ساسانى‌ كه در ديگر بناهاى اسلامى‌ ايران مورد اقتباس قرار گرفته است . بجز آثار ياد شده ، تا آغاز دوره  سلجوقى‌ كه معمارى‌ ايران به اوج تكامل خود دست مى‌‌يابد ، نمونه‌هاى مهم ديگرى‌ موجود نيست . از دوره  سلجوقى‌ تا عصر قاجار كه با رسوخ فرهنگ اروپائى‌ تمام مظاهر و عناصر هنرى‌ و فرهنگى‌ ايران تحت تاثير قرار مى‌‌گيرد ، مظاهر ايرانى‌ و ساسانى‌ در معمارى‌ و هنر تداوم مى‌‌يابد و ساختن مساجد به گونه  گنبد دار و داراى ايوان و مناره مرسوم و معمول مى‌‌گردد .

آثار و محوطه‌هاى مهم دوره  اسلامى‌ ايران كه در آنها بررسيها و كاوشهاى باستانشناسى‌ انجام شده است ، عبارتند از :

1. سيراب : شهر و بندر تاريخى‌ سيراف در كنار بندر جديد به نام طاهرى‌ و 200 كيلومترى‌ شرق بوشهر واقع شده است . « سيراف » بندرى‌ آباد و معمور در دوره  ساسانى‌ و سده‌هاى اوليه اسلامى‌ بوده كه در سده  چهارم هجرى‌ بر اثر زلزله ويران و متروك گرديد . كاوشهاى اين شهر توسط هيئت باستانشناسان انگليسى‌ به سرپرستى‌ « ديويد وايت هوس » در سالهاى 1966 و 1976 م . انجام گرديد و بخشى‌ از شهر قديم و منازل مسكونى‌ و مسجد شهر از زير خاك بيرون آمد .

2. شهر حريره  جزيره  كيش : در شمال جزيره  كيش بقاياى بندر و شهر قديمى‌ كه اينك به صورت تلى‌ از خاك و سنگ بر جاى مانده است ، به چشم مى‌‌خورد كه در قرنهاى پنجم تا نهم هجرى‌ بندر و شهرى‌ آباد و معمور بوده و به دلايلى‌ سده  نهم به بعد خالى‌ از سكنه و ويران گرديده است . كاوشهاى سه محل از اين شهر صد و بيست هكتارى‌ را در سالهاى 1370 و 1371 ش . هيئت باستانشناسان ايرانى‌ به سرپرستى‌ نگارنده انجام داد و چند واحد مشتمل بر ارگ و خانه  اعيانى‌ و يك حمام و مجموعه  صنعتى‌ از زير خاك بيرون آمد .

3. بندر هرمز : پس از سيراف و كيش در خليج فارس مركزيت يافت و اين مقارون بود با ورود ناوگان اروپائيان به خليج فارس در اوائل قرن دهم هجرى‌ . پرتقاليها اين جزيره را مركز فعاليتهاى نظامى‌ خود قرار دادند و قلعه‌اى بزرگ از سنگهاى تراشدار در آنجا ساختند . در سال 1374 ش . هيئت باستانشناسان ايرانى‌ به سرپرستى‌ فاطمه  كريمى‌ در هرمز به كاوش پرداختند .

4. غبيرا : كاوشهاى شهر تاريخى‌ « غبيرا » در 60 كيلومترى‌ جنوب كرمان در محال بردسير را طى‌ سالهاى 1971 تا 1975 م . باستانشناسان انگليسى‌ به سرپرستى‌ « گزافهروى‌ » و با همكارى‌ دكتر « بيوار » انجام دادند و بخشهايى‌ از شهرى‌ كه در ادوار مختلف ( سده  سوم تا دهم هجرى‌ ) مسكون و آباد بوده از زير خاك بيرون آمد.

5. شهر قديم نيشابور : نيشابور را ابر شهر دوره  ساسانى‌ گفته‌اند . اين شهر يكى‌ از چهار شهر بزرگ خراسان و در برخى‌ دوره‌ها پايتخت ايران بوده است . كاوشهاى شهر قديم نيشابور در سالهاى 1935 تا 1947 م. بطور متناوب باستانشناسان امريكايى‌ « موزه  متروپوليتن » انجام دادند . آنگاه هيئت باستانشناسان ايرانى‌ در سال 1347 به سرپرستى‌ سيف الله كامبخش فرد در دو محله  شهر قديم « خرمك » و « لك لك آشيان » حفارى‌ كرد و با فرستادن هيئتى‌ به سرپرستى‌ نگارنده در سالهاى 1367 و 1368 ش. كاوشهايى‌ براى تعيين حريم تاريخى‌ شهر قديم انجام داد .

6. شهر قديم رى‌ : رى‌ كه در كتاب اوستا از آن با نام « راگا » ياد شده ، شهرى‌ است با سابقه  تاريخى‌ طولانى‌ و ممتد . در دوره  اسلامى‌ خصوصاً سده‌هاى اوليّه رى‌ با نام « محمدّيه » از اعتبار و رونق برخوردار بود . در سالهاى 35 ـ 1993 م . هنگامى‌ كه باستانشناس مشهور « اريك اشميت » در چشمه على‌ شهر رى‌ در پى‌ ردپاى فرهنگ هزاره  چهارم پ.م. بود . در نقاط مختلف شهر رى‌ نيز كاوشهاى كوتاه مدتى‌ انجام داد ولى‌ متأسفانه گزارش اين مطالعات وى‌ هرگز انتشار نيافت . در سال 1355 تا 1357 ش . نيز يك هيئت ايرانى‌ به سرپرستى‌ يحيى‌ كوثرى‌ و دكتر شهريار عدل مطالعات و كاوشهايى‌ در دامنه  كوه نقاره خانه انجام داد .

7. شهر سلطانيه : سلطانيه در 50 كيلومترى‌ زنجان پايتخت سلطان محمد خدابنده ( اولجايتو ) ايلخان مغول بود . به دستور او در سال 716 هجرى‌ شهر و گنبدى‌ رفيع به ارتفاع 50 متر كه از بلندترين گنبدهاى اسلامى‌ است احداث شد . در سالهاى 1355 تا 13357 هيئتى‌ از باستانشناسان ايرانى‌ به سرپرستى‌ سعيد گنجوى‌ در تپه  نور سلطانيه كه احتمالاً بخشى‌ از محلات مسكونى‌ شهر بوده ، كاوشهايى‌ انجام داد ، اين برنامه را پس از انقلاب نيز باستانشناسان ايرانى‌ به سرپرستى‌ على‌ اصغر ميرفتاح تداوم دادند و بخشهايى‌ از ديوار و برجهاى ارگ سلطنتى‌ را نيز از زير خاك بيرون آوردند .

8. شهر قديم جرجان : واژه  « جرجان » كه معرّب گرگان است به شهرى‌ بزرگ و وسيع دوره  ساسانى‌ و اسلامى‌ به وسعت 1200 هكتار اطلاق مى‌‌شده كه بر اثر زلزله و حمله  ويرانگر مغول بكلى‌ منهدم و متروك گرديد و جاى خود را به گرگان داد .

اين شهر تاريخى‌ در نزديك شهرستان گنبد واقع شده و در فاصله  سالهاى 1350 تا 1357 ش . باستانشناسان ايرانى‌ به سرپرستى‌ محمد يوسف كيانى‌ بخش‌هايى‌ از آن را كاوش كردند .

9. توس : توس امروزى‌ همان تابران ادوار اسلامى‌ است كه از شهرهاى معمور و آباد خراسان ـ تا قرن نهم هجرى‌ ـ بوده و شاهد حوادث بى‌‌شمار تاريخى‌ . اين شهر بارها مورد هجوم اقوام گوناگون قرار گرفته است .

از شهر قديم توس در حال حاضر جز حصار خشتى‌ و چينه‌اى بيرونى‌ شهر و خرابه‌هاى ارگ قديم و بناى موسوم به « هارونّيه » كه عده‌اى آن را آرامگاه « امام محمد غزالى‌ » پنداشته‌اند ، اثرى‌ بر جاى نمانده است . كاوشهاى بخشهايى‌ از اين شهر را در سالهاى 69 ـ 1367 ش . باستانشناسان سازمان ميراث فرهنگى‌ كشور به سرپرستى‌ نگارنده انجام دادند .

10 . مسجد جامع اصفهان : مسجد جامع اصفهان را در زمره  نخستين مساجد اسلامى‌ ايران دانسته‌اند و گفته‌اند كه در سده‌هاى نخستين اسلامى‌ مسجد بر روى‌ آتشكده  دوره  ساسانى‌ بنياد گرفت . گمانه زنى‌ و لايه نگارى‌ باستانشناختى‌ ، تداوم معمارى‌ و ساخت و سازها را از قرن سوم و چهارم تا به امروز در اين مسجد نشان داده است . كاوش اين مسجد را در سالهاى 1972 تا 1975 م . باستانشناسان ايتاليايى‌ اعزامى‌ از مؤسسه « ايزمئو» به سرپرستى‌ « امبرتو شراتو » انجام دادند و بر اساس نتايج آن با در نظر گرفتن تداوم تاريخى‌ مرمّت كردند .

ديگر اماكن اسلامى‌ كه در آنها مطالعات و كاوشهاى باستانشناسى‌ انجام شده است ، عبارتند از : مسجد جامع قزوين ، مسجد جامع ساوه ، مسجد جامع گلپايگان ، مسجد جامع اردبيل ، مجموعه  شيخ صفى‌ الدين اردبيلى‌ در اردبيل ، آرامگاه و خانقاه « با يزيده بسطامى‌ » در بسطام شاهرود ، ارك عليشاه تبريز ، قلعه گبرى‌ شهر رى‌ ، مسجد جامع زوزن خراسان ، ويرانه‌هاى شهر ساسانى‌ و سده‌هاى نخستين اسلامى‌ در درّه شهر استان ايلام .

 

* منبع :نامجو ، عباس . سيماى فرهنگى‌ ايران . تهران : عيلام ، 1378 . ص 156 ـ 153

 

مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 3582
 بازدید امروز : 213
 کل بازدید : 4956630
 بازدیدکنندگان آنلاين : 1
 زمان بازدید : 6.3281