تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

ايران در هزاره  سوم پيش از ميلاد    

 

 

هزاره  سوم پ.م. يا چند رويداد بسيار مهم و تاثير گذار در زندگى‌ ساكنان فلات ايران و خصوصاً دشت خوزستان قرين است كه هر يك از آنها در حيات اجتماعى‌ ـ فرهنگى‌ و اقتصادى‌ آنان نقش به سزايى‌ داشته است .

رويدادهاى مهم اين دوره عبارتند از :

1. پيدايش و رواج خط و كتابت در مناطقى‌ از ايران ؛

2. كشف فلز تركيبى‌ ( آلياژى‌ ) مفرغ ؛

3. قدرت يافتن سلسله  عيلامى‌ « آوان » و ظهور و تجلى‌ فرهنگ و مدنيّت عيلامى‌ ؛

4. پيدايش شهر نشينى‌ و گسترش كلان شهرها

___________________________________________________________________________________________

1. پيدايش خط

گر چه پيدايش و رواج خط و كتابت نخستين بار در نيمه  دوم هزاره  چهارم پ. م . در جنوب بين‌النهرين و توسط كاتبان و دبيران سومرى‌ تحقق يافت ، اما گسترش و تكامل آن به آغاز هزاره  سوم پ. م . مربوط مى‌‌شود .

« سومري»‌ها ـ كهن‌ترين ساكنان شناخته شده  جنوب بين‌النهرين ـ قومى‌ متمدن و پيشرفته بودند . از آنان با عنوان ساكنان غير سامى‌ بين‌النهرين ياد كرده‌اند . كاتبان سومرى‌‌ با ابداع خط ميخى‌ تصويرى‌ جامعه  بشرى‌ از دوران مجهول و تاريك ما قبل تاريخ وارد مرحله  تاريخى‌ كردند .

كمى‌ بعد از پيدايش خط ميخى‌ تصويرى‌ سومرى‌ و بابلى‌ ساكنان منطقه  شمالى‌ دشت خوزستان و كوهپايه‌هاى زاگرس نوع ديگرى‌ از خط ميخى‌ تصويرى‌ را ابداع كردند كه به خط « ما قبل عيلامى‌ » مشهور شد .

گر چه اكثر صاحب نظران خط و زبانهاى باستانى‌ بر اين عقيده‌اند كه منشاء پيدايش خط از غرب ايران يعنى‌ جنوب بين‌النهرين و سرزمين سومر بوده و پروفسور « والترهينتس» مى‌‌نويسند : « در 3000 سال قبل از ميلاد وقتى‌ كه سومرى‌‌ها خط تصويرى‌ را به عنوان بهترين وسيله براى مكاتبات خود اختراع كردند اين ابداع به سرعت به همسايگان عيلامى‌ آنها رسيد » وى‌ اضافه مى‌‌كند : « صرف نظر از اختلاف در جزئيات ، ترديد نبايد كرد كه خط تصويرى‌ عيلامى‌ بر مبناى سرمشق سومرى‌ تدوين شده است . اين خط به سرعت گسترش يافت و تقريباً همزمان در شمال شرق كاشان ( ميان تهران و اصفهان ) و در شرق و دور و جنوب در كرمان ظاهر شد » ، امّا فرضيه  ديگرى‌ نيز در ساليان اخير مطرح شد كه سير پيدايش و تاثير گذارى‌ خط پروتو عيلامى‌ ( = ما قبل عيلامى‌ ) را از شرق به غرب مى‌‌داند و معتقد است كه خط و نگارش تصويرى‌ ابتدا در حوزه  درّه  سند و نواحى‌ جنوب شرقى‌ ايران به ظهور رسيد و سپس به فارس و دشت خوزستان راه يافت . اين فرضيه  بر اساس كشف علائم پيكتوگرافيك و الواح پروتو عيلامى‌ در كاوشهاى « موهنجودارو » ، « شهداد » ، « شهر سوخته » « تپه  يحيى‌ » ، ( لايه  IVC ) ، « تپه  قزير » شكل گرفته است .

فرضيه  جديد به « نظريه  تك ريشه‌اى بودن خط » با ترديد مى‌‌نگرد و معتقد است همان گونه كه خط هيروگليف (خط تصويرى‌ مصرى‌ ) همزمان و منتزع از خط تصويرى‌ سومرى‌ به وجود آمد ، در دره  هند و جنوب شرقى‌ ايران نيز خط تصويرى‌ ديگرى‌ به نام پروتو عيلامى‌ شكل گرفت و رواج يافت .

تپه  چغاميش دزفول را بايد نخستين مركز در ايران داسنت كه خط و كتابت اوّل بار در آنجا ظاهر شده است . چغاميش تپه‌اى است بزرگ كه در حاشيه  دشت شوش و 25 كيلومترى‌ جنوب شرقى‌ دزفول واقع شده است . اين تپه را هيئت مشترك باستانشناسان اعزامى‌ از دانشگاه كاليفرنيا و مؤسسه  شرق شناسى‌ دانشگاه شيكاگو به سرپرستى‌ « پروفسور پينهاوس دولوگاز » و پس از وى‌ خانم دكتر « هلن كانتور » در سالهاى 1961 تا 1976 ميلادى‌ كاوش كردند . چغاميش يكى‌ از مراكز مهم آغاز كتابت و شهرنشينى‌ در ايران بشمار مى‌‌رود و تعداد زيادى‌ الواح گِلى‌ ( شمارشى‌ ) و قطعات و ظروف و كاسه‌هاى سفالى‌ مشهور به ( لبه واريخته ) كه از سفالينه‌هاى شاخص دوره  آغاز كتابت است ،‌از اين تپه به دست آمد .

از مراكز مهم دوره  آغاز تاريخى‌ در دشت خوزستان ، « شوش» اين ابرشهر دنياى باستان و پايتخت امپراتورى‌ عيلام است كه از اواخر هزاره  پنجم و اوائل هزاره  چهارم پ.م. مركز سكونت و استقرار آدمى‌ بوده است ولى‌ در دوران آغاز خط و كتابت شهر چنان وسعتى‌ يافت كه بر 95 هكتار بالغ شد .

2. عصر مفرغ

كشف فلز تركيبى‌ ( آلياژى‌ ) مفرغ رويداد مهم ديگرى‌ است كه در هزاره  سوم پيش از ميلاد ، ايران شاهد وقوع آن بود . چند هزار سال از كشف نخستين فلز ( مس ) سپرى‌ شده بود تا آن كه در نيمه  اوّل هزاره  سوم پ.م . آثار و شواهد مربوط به پيدايش مفرغ در ايران ظاهر گشت و عصر فلز جاى خود را به دوره  مفرغ سپرد .

اين دوره را كه از 2800 پ.م. يعنى‌ ظهور نخستين اشياء مفرغى‌ آغاز و تا 1300 پ.م. كه همزمان با پيدايش آهن است ، پايان مى‌‌يابد ، عصر مفرغ ناميده‌اند و خود به سه دوره تقسيم مى‌‌شود : مفرغ قديم ، مفرغ ميانه و مفرغ جديد .

از مراكز مهم فرهنگهاى عصر مفرغ ايران بايد به غرب ايران و حوزه  زاگرس مركزى‌ ( لرستان پيشكوه و پشتكوه ) اشاره كرد كه از ابتداى كشف مفرغ ، صنعتگران مفرغ كار آن منطقه در به كارگيرى‌ از اين فلز مهارت تام داشتند و به عقيده  « پروفسور لوئى‌ واندنبرگ » مفرغهاى ساخته شده در كوهپايه‌هاى زاگرس به صورت مال التجاره به سرزمين سومر و عيلام مى‌‌رفته است .

كاوشهاى « واندنبرگ » باستانشناس بلژيكى‌ در گورستان باستانى‌ « بنى‌ سورمه » واقع در چوار ايلام كه از مناطق آغاز مفرغ است منجر به تجديد نظر در گاهنگارى‌ عصر مفرغ و اضافه شدن سه سده به تاريخ آن شد .

3. ظهور و به قدرت رسيدن حكومت عيلام

از رويدادهاى مهم فرهنگى‌ و سياسى‌ ايران در هزاره  سوم پ . م . ظهور و قدرت يافتن حكومت و امپراتورى‌ عيلام است كه نقش مهمى‌ در تاريخ سياسى‌ و فرهنگى‌ ايران داشته است و به عبارتى‌ : « تا پيش از ورود مادها و پارسها حدود يك هزار سال تاريخ سرزمين ايران به تقريب منحصر به تاريخ عيلام بوده است » .

بر اساس يافته‌هاى باستانشناسى‌ قرن اخير رد پاى فرهنگ و تمدن عيلامى‌ را از شرق رودخانه  دجله تا شهر سوخته  زابل و از ارتفاعات زاگرس مركزى‌ تا بوشهر مى‌‌توان سراغ گرفت . گر چه سرزمين اصلى‌ عيلام در شمال دشت خوزستان بويژه شوش متمركز بوده است ، خاستگاه و نژاد عيلاميان و اينكه از چه نژادى‌ بوده‌اند هنوز مشخص و روشن نيست . تا اين اندازه گفته‌اند كه آنان نه سامى‌ نژادند و نه آريايى‌ ( هند و ايرانى‌ ) و به گفته  « والترهينتس » : « نژادى‌ هستند با استقلالى‌ خدشه ناپذير » . شايد بتوان آنان را ساكنان اوليه  دشت خوزستان دانست .

سرزمين اصلى‌ عيلام شامل ايالات شوش ، آوان ، سيماش ، انشان ( انزان )، پارسوماش بود كه جز شوش و انشان هنوز محل دقيق ايالات نامبرده مشخص نگرديده و عيلام شناسان هر كدام براى تعيين محل آنها به حدس و گمان پرداخته‌اند . در تاريخ عيلام بجز دوره  آغازين و چند دوره  متناوب ، شوش همواره به عنوان مركز فرمانروايى‌ و پايتخت عيلام بوده و ايالات مختلف كه به صورت فدرال اداره مى‌‌شدند ، از آن تبعيّت مى‌‌كردند .

پيدايش خط و كتابت و ورود ايران به ادوار تاريخى‌ خود با ظهور و پيدايش دولت عيلام همراه بود و مى‌‌توان عيلاميها را نخستين مخترعان خط در ايران به شمار آورد .

4. پيدايش شهر نشينى‌ و گسترش كلان شهرهاى باستانى‌ در ايران

گر چه عده‌اى از صاحب نظران و پژوهشگران واژه  « شهر » و « شهر نشينى‌ » را به هزاره‌هاى قبل از هزاره  سوم پ.م. نيز تعميم داده‌اند ، ولى‌ با توجه به ويژگيهاى در نظر گرفته شده براى يك شهر و وسعت و جمعيت و ساختارهاى اجتماعى‌ ـ سياسى‌ و شيوه‌هاى معيشتى‌ در مرحله  شهر نشينى‌ ، شهر به مفهوم اخصّ آن از اواخر هزاره  چهارم پ.م. و خصوصاً هزاره  سوم پ.م. در ايران موجوديت يافت . شهرهاى مهم ايران در هزاره  سوم پ.م. عبارتند از : تپه  حسنلو و هفتوان تپه در آذربايجان ـ سيلك ، كاشان ـ حصار ، دامغان ـ گيان ، نهاوند ـ گودين ، كنگاور ـ شاه تپه و تورنگ تپه  گرگان ـ تپه  قبرستان بوئين زهراى قزوين ـ شوش ، خوزستان ـ تپه  يحيى‌ و شهداد ، كرمان ـ مليان ، فارس ـ شهر سوخته ، زابل .

 

* منبع : نامجو ، عباس . سيماى فرهنگى‌ ايران . تهران : عيلام ، 1378 . ص 137 ـ 135

 

مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 4033
 بازدید امروز : 1336
 کل بازدید : 5104595
 بازدیدکنندگان آنلاين : 4
 زمان بازدید : 8.0157