تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

طبقه بندى‌ ايلها

 

 

جامعه‌هاى ايلى‌ ايران از قومهاى گوناگون، با فرهنگها و زبان‌هاى متفاوت برآمده، و در سازمانهاى اجتماعى،‌‌ اقتصادى‌ و سياسى‌ منسجمى‌ سامان يافته‌اند. هر يك از جامعه‌هاى ايلى‌ داراى ويژگيهاى قومى‌ و فرهنگى‌ و زبانى‌ مخصوص به خود است. در اسناد تاريخى‌ و رسمى،‌‌ و در برخى‌ از نوشته‌هاى تحقيقى‌ و قوم‌نگاريهاى اخير، گروههاى ايلي- عشايرى‌ ايران بر مبناى خاستگاه قومي- زبانى‌ طبقه بندى‌ شده‌اند. مستوفى‌ قديم‌ترين طبقه‌بندى‌ از ايلات را در دوره صفوى‌ در فهرستى‌ از آمار مالى‌ و نظامى‌ ايران در 1128ق/1716م به دست داده است. بنابراين طبقه بندى‌ ، ايلات به دو گروه بزرگ ايرانى‌ و غير ايرانى‌ تقسيم شده، و فهرست ايلات و طايفه‌هاى وابسته به هر يك از اين دو گروه، بنابر توزيع جغرافيايى‌ آنها، نام برده شده است. وى‌ گروه «ايرانى‌ الاصل» راكه با طايفه‌هاى ديگر نياميخته بودند، در 6 فرقه يا طايفه «صحرانشين» طبقه بندى‌ كرده، و نوشته است كه اين گروه در كوهها، و بزرگانشان گاه در شهرها زندگى‌ مى‌‌كنند، اين 6 فرقه اينهاست: 1. لرها كه 1118 جماعتند و در 4 طايفه بزرگ فيلى‌ ، لك وزند، بختيارى‌ و مميسنى‌ (ممسني) با يكديگر در آميخته‌اند؛ 2. گروس، كلهر و مكرى؛ 3. كردهاى خراسان كه طوايف بزرگ زعفرانلو، سعدانلو، كوانلو (ظاهرا قوانلو) و دوانلو رادر برمى‌‌گيرد؛ 4. جلاير خراسان؛ 5. قرائى؛ 6. جلايى،‌‌ همو گروه «ايلات بيرونى» يا غير ايرانى‌ را كه از سرزمينهاى ديگر به ايران آمده بودند، به دو فرقه عرب و ترك تقسيم كرده است: تركها را 6 طايفه نوشته است: 1. افشار(شاملو، قرخلو و سروانلو)، بيات و دنبلى؛ 2. قاجار و قجر؛ 3. شقاقى؛ 4. زنگنه؛ .5. قراگوزلو؛ 6. شاه شيون (شاه سون). فرقه عرب را هم به 6 طايفه چعب (كعب) ، عرب حويضه (حوزه، هويزه)، عرب فارس، عرب ميش مست خراسان، عرب زنگويى‌ و عرب عمرى‌ تقسيم كرده است.

مارى‌ شيل ايلهاى ايران را به 3 گروه نژادى‌ ترك، لك و عرب جاى مى‌‌دهد. ايلهاى ترك را از بازماندگان مهاجمان قبايل ترك تركستان، لكها را از گروههاى هم تبار ايرانى‌ اصيل، و عربهاى كرانه‌هاى خليج فارس را از نسل اعراب ساكن در سواحل مقابل خليج، و ايلهاى عرب پراكنده در ايران را منشعب از مهاجمان و فاتحان عرب دانسته‌اند. وى‌ لرها و بختياريها را از لكها، و كردها را هم از اعضاى خانواده ايرانى‌ ، و وابسته به لكها، و هر دو را از نژاد فرس قديم مى‌‌داند. همو فهرستى‌ از ايلات و عشاير ايران بر حسب پراكندگى‌ جغرافيايى‌ آنها باذكر خاستگاههاى قومى‌ و زبانى،‌‌ و شمار چادر يا خانوار آنها به دست مى‌‌دهد.

لمتن ايلهاى كوچنده و نيمه كوچنده ايران در دوره اسلامى‌ را در 3 گروه بزرگ عرب، تركمن و ترك، و ايلهايى‌ كه عرب و ترك نيستند، رده‌بندى‌ كرده، و ايلهاى وابسته به قوهاى كرد، لر، بلوچ و جيل (گيل) را كه پيش از حمله اعراب در ايران مى‌‌زيسته‌اند، از گروه سوم دانسته است.

طبقه بندى‌ ديگرى‌ نيز از ايلات بر حسب اقوام و بر اساس وضع كنونى‌ آنها صورت گرفته، و از خاستگاه تاريخى‌ آنها كه محل طبقه بندى‌ مرود نظر بوده، صرف نظر شده است.

ايلات را همچنين بر مبناى زبان رايج ميان آنها به 6 گره قومى‌ تركمنها، تركها، كردها و لرها ، عربها و بلوچها تقسيم كرده‌اند و ايلات و عشاير وابسته به هر يك از اين گروههاى قومي- زبانى‌ را در حوزه‌هاى جغرافيايى‌ مختلف سرزمين ايران نام برده‌اند؛ نيز ايلات را بر پايه پيشينه تاريخى‌ و پاره‌اى ويژگيهاى قومي- زبانى‌ و فرهنگي- اجتماعى‌ را در 5 گروه بزرگ آورده‌اند: 1. ايلات كرد و لر كه سايقه تاريخى‌ آنها همزمان با مهاجرت آرياييها به ايران است؛ 2. ايلات ترك، با پيشينه تاريخى‌ كهن، مانند ايلات قشقايى،‌‌ شاهسون و افشار؛ 3. ايلات و طوايف بلوچ و سيستانى؛ 4. تركمنها؛ 5. عشاير عرب زبان و چند گروه فارسى‌ يا ترك زبان پراكنده در كرمان ، خراسان و ايران مركزى.

كميسيون ملى‌ يونسكو در ايران، صورت پراكندى‌ جغرافيايى‌ ايلها و طايفه‌هاى ايران را برحسب استان در جدولهايى‌ در كتاب ايرانشهر آورده است. در اين جدولها در برابر نام هر ايل ، نام طايفه‌هاى آن، كيفيت زندگى،‌‌ محل ييلاق و قشلاق ، وضع گله‌دارى،‌‌ صنايع، و اعتقادات مردم آنها آمده است. مركز آمار ايران نيز صورتى‌ از ايلهاى كوچنده (عشاير) و طايفه‌هاى مستقل كوچنده ايران در 1377 ش را بر حسب توزيع جغرافيايى‌ آنها در استانهاى مختلف كشور با ذكر نام هر ايل و طايفه و محل ييلاق و قشلاق و شمار خانوار و جمعيت آنها به دست داده است.

طبقه بندى‌ ايلات و عشاير بر بنياد ويژگى‌‌هاى قومى‌ و زبانى‌ را نمى‌‌توان يك طبقه‌بندى‌ دقيق علمى‌ در مطالعات مردم شناسى‌ دانست، زيرا ايلها و طايفه‌هايى‌ هستند كه هر يك از گروهها و دودمانهاى قومى‌ - زبانى‌ گوناگون آنها باهم آميخته ، و يك ايل يا طايفه را، با سازمان اجتماعى‌ و سياسى‌ واحدى‌ تشكيل داده‌اند. نمونه بارز اين دسته از ايلها، ايل بزرگ قشقايى‌ است. اگرچه منشاء قومى‌ گروههاى اصلى‌ تشكيل دهنده اين ايل، به اقوام ترك زبان مهاجر به ايران باز مى‌‌گردد، اما در ايران (در منطقه فارس) با گروههاى ديگرى‌ از اقوام غير ترك زبان درآميختند و سازمان ايلى‌ قشقايى‌ را پديد آوردند.

وجه ديگر طبقه‌بندى‌ كه شيوه‌اى تازه در طبقه‌بندى‌ جامعه‌هاى ايلى‌ و عشايرى‌ در پژوهشهاى قوم‌نگارى‌ است. طبقه بندى‌ بر اساس همبستگى‌ يا ساختار اجتماعى- سياسى‌ ايلات است . بنابراين طبقه بندى،‌‌ يك دسته اتحادهاى ايلى‌ و يا بزرگ ايلهايى‌ بودند كه ساختارى‌ متمركز و پرقدرت داشتند و دودمانهاى متعلق به سران ، آنها را رهبرى‌ مى‌‌كردند. قديم‌ترين اين دسته ايلها، آق‌قويونلو و قره‌قويونلو در سده 9ق ، سپس قزلباش و نيز ايلهاى بزرگ ديگرى‌ بودند كه از سده 10 تا 12ق دودمانهاى را بنيان نهادند كه با حكمرانان وقت مبارزه مى‌‌كردند. اتحادهاى ايلى‌ بختيارى‌ و قشقايى‌ نمونه‌هاى ديگرى‌ از اين دسته گروههاى ايلى‌ در سده‌هاى 13و14ق بودند. سران اين ايلها ، صاحب قدرت و ثروت از جمله دام، زمين كشاورزى‌ و خانه‌هايى‌ در شهر هاى مهم تجارى‌ بودند. افزون بر آن، از محل جمع‌آورى‌ ماليات و كمك‌هاى از محل جمع آورى‌ ماليات و كمك‌هاى دولت و ديگران ، و برخى‌ از آنها، مانند سران بختيارى‌ ، از راه حق امتياز نفت در آغاز سده 20 م، درآمدهايى‌ داشتند.

دسته دوم ايلهايى‌ بودند كه ساختار سيامى‌ متمركز محلى‌ با رهبرى‌ كه قدرت تر داشتند ، مانند شاهبونها و قره داغهاى آذربايجان ، كردهاى غرب ايران و خراسان ، بويراحمد ، ممسنى‌ و لرهاى زاگرس مركزى‌ ، ايلات خمسه فارسى‌ و گروههاى ايلى‌ بلوچ در جنوب شرقى‌ ايران اين دسته ايلهها معمولاً با دولت‌ها، فقط در سطح منطقه تماس داشتند و گه گاه به لحاظ سياسى‌ در كنار اتحادهاى ايلى‌ قرار مى‌‌گرفتند و بر آنهاى تهديدى‌ بزرگ به شمار مى‌‌رفتند . دسته سوم ،‌ايليهايى‌ كه ساختار سياسى‌ متمركز نداشتند و به صورت پراكنده و بدون رهبرى‌ برجسته و مشخص ، سازمان يافته بودند. معروف‌ترين ايلها از اين گروه، تركمنهاى يموت گرگان بودند كه از چند طايفه نيرومند تشكيل مى‌‌شدند. اين گروههاى ايلى‌ به سبب پراكنده بودن و داشتن سازمان سياسى‌ غير متمركز بيش از ايلهاى ديگر مى‌‌توانستند در برابر حكومتها ايستادگى‌ كنند.

گروههاى ايلى‌ كوچك‌تر و ضعيف‌ترى‌ نيز بودند كه معمولا از برابر ديد حكومتهاى مركزى‌ و تاريخ نگاران ، دور مانده بودند. سنگسريهاى كوهستانى‌ البرز، كماچيها و طايفه‌هاى ديگر كرمان نمونه‌اى از اين دسته ايلها به شمار مى‌‌رفتند.

 

* منبع : بلوكباشى‌ . على‌ . ”مدخل ايران“. دايره المعارف بزرگ اسلامي. زيرنظر كاظم موسوى‌ بجنوردى‌ . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ ، 1367- ، جلد 10، ص 677 _ 676

 
مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 3893
 بازدید امروز : 290
 کل بازدید : 4956707
 بازدیدکنندگان آنلاين : 1
 زمان بازدید : 4.8906