تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

دانشهاى ديگر

 

 

در اين بخش از مساهمه  ايرانيان در علومى‌ چون مهندسى،‌‌ فيزيك، شيمى،‌‌ آثار علوى‌ و ديگر شاخه‌هاى طبيعيات به اجمال ياد مى‌‌شود. بنابر گزارشهاى تاريخى‌ و آنچه از سنگ نوشته‌ها و تحقيقات باستان شناسى‌ برمى‌‌آيد، ايرانيان از كهن‌ترين اقوامى‌ به شمار مى‌‌روند كه در ساخت برخى‌ ابزارها و آلات جنگى‌ و اورى‌ مانند حفر قنات و ساخت ابنيه عظيم چيره دست بودند؛ چنانكه مى‌‌دانيم مهندسى‌ ايرانى‌ به نام ارتاخه حفر آبراهى‌ در شبه جزيره آتوس را براى عبور ناوگان خشايارشا رهبرى‌ مى‌‌كرد. استانس حكيم ايرانى‌ كه همراه خشايارشا به يونان رفت و سپس سرپرست معابد مصر شد، گويا در برخى‌ فنون علمى‌ دستى‌ قوى‌ داشته است كه برخى‌ گفته‌اند سحر از آثار او به ميان يونانيان راه يافت. گفته‌اند شيمى‌ دانى‌ به نام جاماسب هم كتابى‌ در آن فن نوشته، و به اردشير بابكان تقديم كرده بود.

در دوره اسلامى‌ نيز ايرانيان به تأليف و تحقيق در اين رشته‌ها برخاستند و به ويژه در مكانيك و شيمى‌ و استخراج آب سخت برجسته شدند. نوبخت، فزارى‌ و طبرى‌ (عمربن فرخان) و ماشاءالله يهودى‌ ايرانى‌ محاسبات هندسى‌ ساخت بغداد را بر عهده داشتند؛ فارابى‌ رساله‌اى با نام فى‌ وجوب صناعه الكيميا نوشت و درباره چگونگى‌ فرايند «ديدن» نيز اظهار نظر كرد. كتاب الحيل بنوموسى‌ شاهكار مكانيك دوره‌ى‌ اسلامى‌ محسوب مى‌‌شود. در اين كتاب ساختمان چگونگى‌ كاركرد چند دستگاه خودكار آمده است. محمد بن زكرياى رازى‌ راكه معلومات شيميايى‌ خود رادر طب به كار برد، بايد نياى استادان شيمى‌ دانست. او تحقيقاتى‌ درباره وزن مخصوص به وسيله تعادل مايعات انجام داد كه خود آنرا الميزان الطبيعى‌ ناميد. رسالات متعددى‌ در شيمى‌ به او منسوب است و يكى‌ از آنها به نام سفر الاسرار كه صحت انتسابش بدو مسلم نيست، حاوى‌ فهرستى‌ از 25 ابزار شيميايى‌ است. وى‌ براى طبقه بندى‌ اجسام شيميايي- كانى‌ هم كوششهايى‌ كرد.

نيريزى‌ كتابى‌ درباره آثار علوى‌ براى معتضد نوشت. شرح وى‌ درباره‌ى‌ برخى‌ پديده‌هاى چون نشان از آگاهى‌ او از علم نورشناسى‌ دارد. دركتاب مفاتيح العلوم كاتب خوارزمى‌ نيز نكات جالبى‌ درباره كيميا آمده است. كتاب انباط المياه الخفيه كرجى‌ يك شاهكار مهندسى‌ ، به ويژه در فن آبيارى‌ است كه در آن محاسبات دقيقى‌ براى محاسبه شيب زمين قنات و مسائل ديگر آمده است. ابن سينا در كتاب فى‌ الرد الكيمياء تبديل عناصر به يكديگر را محال دانسته است. نظرات وى‌ در چگونگى‌ «ديدن»، تأثير سردى‌ و گرمى‌ به دماى اجسام خشك و صلب، و چگونگى‌ پديد آمدن رنگين كمان و برخى‌ پديده‌هاى آثار علوى‌ قابل توجه است. وى‌ در طبيعيات گه گاه نظرات تئوفراستوس را با نظرات ارسطو تلقين مى‌‌كرد. ابوالحكم كاثى‌ هم شيمى‌ دانى‌ بود كه رساله مهم خود عين الصنعه و عون الصناعه را در حدود سال 425ق درباره كيميا نگاشت.

ابوريحان بيرونى‌ در رساله افراد المقال با استناد به چند آزمايش علمى‌ برخى‌ عقايد نادرست ارسطو درباره فيزيك را رد كرد. او چگال نسبى‌ 18 سنگ و فلز قيمتى‌ را با دقتى‌ چشم‌گير به دست آورد و خاطر نشان كرد كه دره  سند احتمالا در قديم بستر دريا بوده، و تدريجا بر اثر مواد رسوبى‌ پر شده است. او دريافت كه سرعت نور در مقايسه با صوت بسيار زياد است. ابوريحان همچنين به وسيله قانون تعدل مايعات در ظروف مرتبط، كاركرد چشمه‌هاى عادى‌ و چاههاى آرتزين را شرح داد. در كتاب آثار الباقيه نظريه رايج تولد حشرات از فضولات مختلف را رد كرد و درباره اقسام مختلف عجيب الخلقه‌ها ، از جمله آنچه امروزه بدانها دوقلوهاى سيامى‌ مى‌‌گوييم، و نظم موجود در شمار گلبرگها كه هرگز 7 يا 8 عدد نمى‌‌شوند، به بحث پرداخت.

با توجه به مطالبى‌ كه ابومنصور موفق هروى‌ داروشناس مشهور ايرانى‌ در كتاب داروشناسى‌ الابنيه (تأليف: 447ق) درباره  شيمى‌ آورده است، ميتوان وى‌ را يكى‌ از بزرگ‌ترين شيمى‌ دانان مسلمان برشمرد. در اين كتاب اطلاعات وسيعى‌ درباره تهيه وخواص اجسام معدنى،‌‌ تفاوت ميان كربنات سديم (نطرون) و كربنات پتاسيم (قلي). زرنيخ، اكسيد مس، اسيد سيليسيك، اثمد (سنگ سرمه)، خاصيت سمى‌ تركيبات مس و سرب، كيفيت موزدايى‌ آهك، و تركيب گچ و شكسته بندى‌ و موارد استعمال آن در جراحى‌ آمده است. مظفر اسفزارى‌ چگالى‌ سنج (=ترازوى‌ ارشميدس) بسيار دقيقى‌ اختراع كرد كه تا آن زمان بى‌‌نظير بود. نظريات وى‌ درباره آثار علوى‌ بسيار جالب توجه است.وى‌ نخستين كسى‌ است كه درباره  ساختمان منظم بلورهاى برف، سخن رانده است.

عبدالرحمان خازنى‌ افزون بر نگارش آثار مهمى‌ در نجوم و گاه‌شمارى،‌‌ فيزيك‌دان برجسته‌اى نيز بود. كتاب ميزان الحكمه وى‌ از مهم‌ترين آثار فيزيك سده‌هاى ميانه به شمار مى‌‌رود. وى‌ مدتها پيش از راجر بيكن دريافته بود كه وزن سيالى‌ كه درون يك ظرف مى‌‌گنجد، با كاهش ارتفاع بيشتر مى‌‌شود. او تحقيق جالبى‌ درباره  چگالى‌ ويژه اجسام دارد. شرف الدين مسعودى‌ در دوكتاب فارسى‌ آثار علوى،‌‌ و جهان دانش كه هر دو از كهن‌ترين متون علمى‌ فارسى‌ به شمار مى‌‌روند، و عمربن سهلان ساوى‌ در الرساله السنجريه مطالب بسيارى‌ درباره طبيعيات آورده‌اند. فخز رازى‌ نيز در جامع العلوم درباره  مكانيك و هيدرواستاتيك مطالب قابل توجهى‌ آورده است. رضوان بن محمد، مشهور به ابن ساعاتى،‌‌ (ه م) كتابى‌ در شرح چگونگى‌ كار و نگهدارى‌ ساعتى‌ كه پدرش ساخته، و بر يكى‌ از دروازه‌هاى دمشق نصب شده بود، نوشت كه در كنار كتاب جزرى،‌‌ مهم‌ترين مآخذ درباره ساعتهاى دوره اسلامى‌ است.

نصيرالدين طوسى‌ درباره رنگين كمان، بازتاب و شكست پرتوهاى نور، تأثير سردى‌ و گرمى‌ در رنگ چيزهاى خشك و سخت و جز آن مطالب قابل توجهى‌ بيان كرده است. شاگردش قطب الدين نيز در دو كتاب التحفه الشاهيه و نهايه الادراك درباره مسائل مختلف نورشناسى،‌‌ مكانيك سماوى‌ و اندازه‌گيرى‌ قطر زمين مطالبى‌ حائز اهميت دارد. زكرياى قزوينى‌ نيز در دو كتاب عجائب المخلوقات و آثار البلاد مطالب مهمى‌ درباره چگونگى‌ «ديدن» (ابصار)، شيمى،‌‌ گياه‌شناسى،‌‌ آثار علوى‌ و ساير علوم طبيعى‌ آورده است.

كمال الدين فارسى‌ در كتاب تنقيح المناظر، تئوريهاى بسيار بديعى‌ ارائه داده كه توجه بسيارى‌ از دانشمندان رابه خود جلب كرده است.

در سنگ شناسى‌ و معدن شناسى‌ بدون شك الجماهر فى‌ معرفه الجواهربيرونى‌ برجسته‌ترين اثر معدن شناسى‌ ايرانيان است. ابن سينا نيز در طبيعيات شفا فصلى‌ را تحت عنوان «المعادن و الآثار العلويه» بدين موضوع اختصاص داده است. نصير الدين طوسى‌ نيز كتاب تنسوخ نامه  ايلخانى‌ را در همين موضوع نگاشته كه مآخذ اصلى‌ كتاب عرايس الجواهر و نفايس الاطايب ابوالقاسم عبدالله كاشانى‌ بوده است.  

 

* منبع : كرامتى‌ ، يونس . ” مدخل ايران “ . دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ . زيرنظر كاظم موسوى‌ بجنوردى‌ . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ ، 1367- ، جلد 10، ص 675 ـ 671

 

مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 3623
 بازدید امروز : 760
 کل بازدید : 4938773
 بازدیدکنندگان آنلاين : 12
 زمان بازدید : 6.4063