تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

پزشكى‌ و دارو شناسى

 

 

آنچه درباره  اين دانشها نزد ايرانيان پيش از اسلام مى‌‌دانيم. منحصر است بر 3 دسته كه نخست اشاراتى‌ كه در كتب دينى‌ ايرانيان مانند يشتها و يسنا و ديگر منابع مربوط به ايران باستان آمده؛ دوم آثار ايرانى‌ كه در عصر ترجمه به عربى‌ ترجمه شده، و نام و نشان آنها در مآخذ عصر اسلامى‌ موجود است؛ سوم اطلاعات نسبتا مبسوطى‌ درباره‌ى‌ فعاليت جندى‌ شاپوريان در دوره اسلامى‌ در دست است ونشان مى‌‌دهد كه جندى‌ شاپورمهم‌ترين عامل انتقال سنت پزشكى‌ ايرانى‌ پيش از اسلام به بغداد و بنياد طب عصر اسلامى‌ است. به علاوه رواج بسيارى‌ از اصطلاحات فارسى‌ در شاخه‌هاى مختلف پزشكى‌ به ويژه داروشناسى‌ و چشم پزشكى‌ نيز نشان از سابقه ديرينه‌ى‌ ايرانيان در اين فنون دارد. چنانكه در آثار گياه داروشناسانى‌ چون غافقى‌ و ابن بيطار و ابن حمادوش وابن جزار كه در غرب اسلامى‌ مى‌‌زيستند، اصطلاحات ايرانى‌ بسيار بيش از يونانى‌ و گاه حتى‌ بيش از عربى‌ است. رواج واژه فارسى‌ بيمارستان و برخى‌ عناوين كارگزاران بيمارستان در سراسر جهان اسلام نيز حاكى‌ از نقش و تأثير سنت ايرانى‌ بر پزشكى‌ عصر اسلامى‌ است.

نخستين آثار مستقل پزشكى‌ در اسلام، به دست دانشمندان جندى‌ شاپور نوشته شد. از آن ميان مى‌‌توان به قراباذين شاپور بن سهل، دغل العين ابن ماسويه اهوازى‌ و العشر مقالات فى‌ العين از حنين بن اسحاق اشاره كرد. جرجيس بن جبرائيل (د پس از 152ق) رئيس جندى‌ شاپور اولين پزشك پرآوازه اين مركز علمى‌ است كه به بغداد آمد و راه را براى ورود ديگر جندى‌ شاپوريان به مركز خلافت گشود. جبرائيل بن بختيشوع برجسته‌ترين فرد اين خاندان است كه در اوج شكوفايى‌ نهضت ترجمه مى‌‌زيست و آثار مهمى‌ را خود ترجمه كرد، يا مترجمان برجسته‌اى را بدان كار گمارد. عيسى‌ بن صهار بخت (چهار بخت) جندى‌ شاپورى‌ در همين عصر كتاب قوى‌ الادويه المفرده را نوشت و ماسويه اهوازى‌ از بزرگ‌ترين دارو سازان جندى‌ شاپور در اين دوره در بغداد سخت فعال بود. فرزند او يوحنا از پرآوازه‌ترين پزشكان جندى‌ شاپور، و نويسنده و مترجمى‌ برجسته بود. كتاب دغل العين او كهن‌ترين اثر چشم پزشكى‌ عصر اسلامى‌ به شمار مى‌‌رود و روزگار درازى‌ متن درسى‌ دانشجويان بوده است. تحقيقات او درباره انحراف و بيماريهاى چشم و نيز جنين شناسى‌ حائز اهميت است.

حنين بن اسحاق چيره دست‌ترين مترجم آثار پزشكى‌ هم از پروردگان مكتب جندى‌ شاپور است. كتاب عشر مقالات فى‌ العين او هم از مهم‌ترين آثار طبى‌ در نوع خود است. فرزند او اسحاق بن حنين هم از پزشكان نامدار عصر بود. در سده 3ق على‌ بن ربن طبرى‌ كتاب فردوس الحكمه را نگاشت كه علاوه بر پزشكى‌ ، شامل مطالب مهمى‌ درباره تاريخ طبيعى‌ ، آثار علوى‌ و جز آن است.كتاب قراباذين شاپور بن سهل جندى‌ شاپورى‌ شامل 22 مقاله مدتها در نوع خود بى‌ نظير بود و تأثير بزرگى‌ بر آثار بعدى‌ بر جاى نهاد. احمد ابن طيب سرخسى‌ (ه م) با آنكه پزشكى‌ چيره دست بود، ولى‌ از آثار او اطلاعى‌ نداريم.

محمد بن زكرياى رازى‌ بزرگ‌ترين پزشك بالينى‌ سراسر قرون وسطى،‌‌ باالحاوى‌ كه دائره المعارف بزرگ پزشكى‌ است، به روزگارى‌ دراز در پهنه‌ى‌ طب بلامنازع، ومورد مراجعه و استناد بود. رساله الجدرى‌ و الحصبه (آبله و سرخك) او كهن‌ترين توصيف آبله، و شاهكارى‌ در علم پزشكى‌ به شمار مى‌‌رود. وى‌ در برخى‌ آثار ديگرش نيز نوآوريهاى جالب توجه داشته است.

برجسته‌ترين پيرو مكتب رازى‌ ، اخوينى‌ بخارى‌ است كه كتاب هدايه المتعلمين وى‌ كهن‌ترين كتاب فارسى‌ در پزشكى‌ به شمار مى‌‌رود. اين كتاب به سبب داشتن شمار بسيارى‌ از اصطلاحات فارسى،‌‌ حائز اهميت است. پزشك نامدار بعدى‌ ابوماهر موسى‌ مولف امراض العين ،و ابن سيار شيرازى‌ چشم پزشك برجسته قرن 4ق است كه 3 پزشك پر آوازه ايرانى،‌‌ ابوالحسن طبرى،‌‌ اين مندويه اصفهانى‌ و على‌ بن عباس مجوسى‌ اهوازى‌ هر سه از شاگردان او بودند. ابوالحسن طبرى‌ مؤلف المعالجات البقراطيه، بنابر تحقيقات فريدمان براى نخستين بار و بسى‌ زودتر از ابن زهر انگل عامل بيمارى‌ جرب را شناسايى‌ كرد. ابن مندويه كه در بيمارستان اصفهان مشغول به كار بود، به دعوت عضدالدوله به بيمارستان عضدى‌ رفت اهوازى‌ كناش مشهور كامل الصناعه يا كتاب الملكى‌ را در اواخر سده 4ق نگاشت. اين كتاب به لحاظ توازنى‌ كه ميان بخش نظرى‌ و عملى‌ آن موجود بود، نه تنها در ميان پزشكان دوره‌ى‌ اسلامى،‌‌ بلكه از راه دو روايت لاتينى،‌‌ در غرب نيز رواجى‌ كم نظير يافت و حتى‌ قسطنطين افريقى‌ آن را دروغ به خود نسبت داد و اصطفان انطاكى‌ (ه م) اين انتحال را برملا كرد.

در سده‌هاى 4 و5 ق بايد از ابن سينا ياد كرد كه يكى‌ از بزرگ‌ترين پزشكان همه اعصار به شمار مى‌‌رود. دائره المعارف بزرگ طبى‌ او، القانون فى‌ الطب نه فقط در دنياى اسلام، كه در اروپاى لاتينى‌ نيز تا 6 سده به عنوان عالى‌‌ترين منبع پزشكى‌ باقى‌ ماند. اين اثر حاوى‌ شمارى‌ ملاحظات بديع است، ولى‌ مقبوليتش درنزد مردم به سبب نظم منطقى‌ در عرضه‌ى‌ مطالب است . اين كتاب، الحاوى‌ رازى،‌‌ كامل الصناعه اهوازى‌ و حتى‌ آثار جالينوس را تحت الشعاع قرار داد. تميز ذات الجنب و التهاب ميان سينه، خاصيت سرايت پذيرى‌ سل، انتشار بيماريها به وسيله آب و خاك، توصيف دقيق عوارض پوستى،‌‌ بيماريها و انحرافات جنسى‌ ، بيماريهاى عصبى،‌‌ بسيارى‌ موضوعات روانى‌ و آسيب شناسى،‌‌ ولو اينكه به طور كامل توصيف نشده، ولى‌ با دقت مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است. در بخش ادويه مفرده اين كتاب 760 دارو مورد توجه قرار گرفته، و روشهاى داروشناسى‌ به اختصار بيان شده است. درباره مآخذ القانون ابن سينا به ندرت تحقيق شده است. اما ترديدى‌ نيست كه ابن سينا بخش قابل توجهى‌ از كتاب پنجم القانون را كلمه به كلمه از الكناش الصغير ابن سرابيون نقل كرده، ولى‌ به ندرت از او نام آورده است. به نظر مى‌‌رسد كه اسماعيل جرجانى‌ (د531ق) پزشك برجسته و پارسى‌ نويس ايرانى،‌‌ با آنكه نخستين كسى‌ است كه بدين مطلب پى‌ برده، ولى‌ بدان تصريح نكرده است؛ زيرا در موارد متعدد به مواضع مشابه اين هر دو كتاب ارجاع داده است.

در قرن 5 ق كتاب الابنيه عن حقايق الادويه ابومنصور موفق هروى‌ كه درباره داروهاى مفرد نوشته شده، حاوى‌ خلاصه‌اى كلى‌ و ارزشمند از داروشناسى‌ نظرى‌ است و ارزش ضمنى‌ قابل توجهى‌ از لحاظ اطلاعات شيميايى‌ نيز دارد. الابنيه برخلاف تصور بسيارى‌ از محققان، كهن‌ترين متن فارسى‌ پزشكى‌ نيست. شواهد بسيارى‌ در دست است كه نشان مى‌‌دهد وى‌ در مواضع متعددى،‌‌ از القانون ابن سينا بهره برده، ولى‌ حتى‌ يك بار از آن ياد نكرده است. همچنين دعوى‌ وى‌ درباره كامل بودن اين كتاب، و تسلطش بر گياهان هندى‌ كاملا بى‌ اساس است.

ابوريحان بيرونى،‌‌ اگرچه پزشك نبود، اما كتاب ارزشمند الصدينه را درباره داروهاى ساده نگاشت. اين كتاب مانند ديگر آثار بيرونى،‌‌ علاوه بر ارزش ذاتى‌ خود، به لحاظ ياد كرد آراء دانشمندان متعدد، از نظر تاريخ علم نيز مهم است. بيرونى‌ در اين كتاب بيش از آن كه به خواص و ويژگيهاى هر دارو توجه داشته باشد، به جنبه واژه شناسى‌ و نامهاى مختلف هر دارو در زبانهاى مختلف توجه داشته است. ابوروح محمدبن منصور جرجانى‌ ، مشهور به زرين دست در 480ق/1088م به دستور ملكشاه، رساله مهمى‌ به فارسى‌ به نام نورالعيون در چشم پزشكى‌ تأليف كرد. در اين كتاب افزون برآنكه خود حاوى‌ مطالب بديع و بى‌ سابقه بسيارى‌ است، از كتاب العشر مقالات حنين بن اسحاق نيز استفاده بسيار شده، تا آنجا كه برخى‌ وى‌ را شارح كتاب حنين دانسته‌اند. اسماعيل جرجانى،‌‌ مشهورترين پزشك ايرانى‌ از سده 6 ق بدين سو به شمار مى‌‌رود. آثار پرارزش او به فارسى‌ همچون، ذخيره خوارزمشاهى‌ و الاغراض الطبيه و خفى‌ علائى‌ مدتها متن درسى‌ پزشكى‌ به شمار مى‌‌رفت.

برخى‌ از پزشكان قابل ذكر در دوره‌هاى بعدى‌ از اين قرارند: نجيب الدين سمرقندى‌ مؤلف الاسباب و العلامات. قطب الدين محمود شيرازى‌ شاگرد نامدار خواجه نصيرالدين كه از 10 سال در بيمارستان مظفرى‌ شيراز به طبابت مشغول بود. نجم الدين محمود بن الياس شيرازى‌ (د720ق) مؤلف الحاوى‌ فى‌ علم التداوى‌ مشهور به حاوى‌ صغير . ابن كتبى‌ نويسنده كتاب فارسى‌ مالايسع الطبيب جهله. حاج زين العطار شيرازى،‌‌ نويسنده كتاب فارسى‌ اختيارات بديعى‌ درباره‌ى‌ داروهاى ساده و مركب كه گويا پس از مرگ او فرزندش يادداشتهايى‌ با نام «ابن مؤلف» بدين كتاب افزود. مطالب خرافى‌ يادداشتهاى اين شخص به مراتب بيش از خرافات اصل كتاب است. برهان الدين نفيس بن عوض كرمانى‌ كه در شرح خود بر الاسباب والعلامات در (828ق) نكاتى‌ بسيار ارزشمند ، به ويژه درباره چشم پزشكى‌ بر آن افزود. چغمينى‌ رياضى‌ دان، مؤلف كتاب بسيار مشهور و رايج قانونچه كه تلخصى‌ است بسيار فشرده از قانون ابن سينا ، محمد بن يوسف هرورى‌ مؤلف بحرالجواهر ، و يوسف بن محمد مؤلف مؤلف طب يوسفى‌ (تأليف :917ق در هرات). آخرين پزشكان و دارو شناسان قابل ذكر كه گاه ابداعاتى‌ نيز داشته‌اند، عبارتند از: بهاءالدوله حسينى‌ نوربخش، مؤلف كتاب خلاصه التجارب، در عصر صفوى؛ محمد مؤمن تنكابنى‌ مؤلف تحفه حكيم مؤمن يا تحفه المؤمنين( به سبب مشاركت فرزندش در تأليف)؛ و عقيلى‌ خراسانى‌ مؤلف مخزن الادويه كه اين دو اثر اخير هنوز هم ميان گياه داروشناسان سنتى‌ و كسانى‌ كه به طب كهن علاقمندند ، رايج و مورد مراجعه است.  

* منبع : دايره المعارف بزرگ اسلامي. زيرنظر كاظم موسوى‌ بجنوردى‌ . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ ، 1367- ، جلد 8 ، ص 396ـ395

مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 4189
 بازدید امروز : 608
 کل بازدید : 4957025
 بازدیدکنندگان آنلاين : 4
 زمان بازدید : 4.6563