تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

تفسير

 

 

با گذر تند از نخستين تفاسير تدوين يافته در 3 سده نخستين ، آنچه در سراسر جهان اسلام بر دوره تفاسير آغازين ختمى‌ نهاده، و دوره‌اى نوين را در تفسير آغاز كرده، جامع البيان، مشهور به تفسير طبرى‌ از محمد بن جرير طبرى‌ (د 310ق/922م)، عالم نامدار ايرانى‌ است كه به شيوه محدثان تدوين يافته است. وجه مميزه‌ى‌ اين تفسير ، از يك سو جامع بودن آن ، و از ديگر سو ديدگاه اجتهادى‌ مؤلف آن است. كه در سراسر كتاب- چه در قالب گزينش روايات و چه در قالب اظهار نظرهاى صريح – خود نموده است. اين حركت از سوى‌ برخى‌ ديگر از عالمان چون ابن منذر نيشابورى‌ (د318ق/930م)،ابن ابى‌ حاتم رازى‌ (د327ق/939م)،ابوالشيخ اصفهانى‌ (د369ق/979م)و ابن مردويه اصفهانى‌ (د410ق/1020م)پى‌ گرفته شده است.

در طول سده هاى 3و4ق/9و10م ،گرايش به تدوين تفاسيرى‌ به سبك محدثان در ميان اماميه نيز ديده مى‌ شود و از نمونه هاى بر جاى مانده آن، تفاسير على‌ بن ابراهيم قمى‌ (چ نجف،1386-1387ق)و محمدبن مسعود عياشى‌ (چ‌قم،.1380-1381ق)است و از مهم ترين نمونه هاى يافت نشده تفسير حسين بن سعيد اهوازى‌ است كه در سطح وسيعى‌ مورد استفاده مفسران بعدى‌ اماميه قرار گرفته است. تأليف آثارى‌ در تفسير به سبك كلامى‌ كه از سده 3 ق پاى گرفته بود، در سده‌هاى 4 تا 6 ق در ميان صاحبان مذاهب گوناگون به اوج خود رسيد و بخش مهمى‌ از ميراث تفسيرى‌ ايران را پديد آورد. از نمونه‌هاى اين سبك در ميان اماميه بايد به تفاسير اين عبدك جرجانى‌ و ابومنصور صرام نيشابورى‌ در سده 4ق ، و تفسير بزرگ شيخ طوسى‌ (د460ق/1068م) با عنوان التبيان اشاره كرد كه يكى‌ از مؤثرين آثار در تاريخ تفسير اماميه است. از نمونه‌هاى معتزلى‌ بايد از تفسير قاضى‌ عبدالجبار همدانى‌ (د415ق/1024م) ، تفسير كبير ابومسلم اصفهانى‌ (د459ق) و تفسير كبير ابويوسف قزوينى‌ (د488ق/1095م) ياد كرد (سيوطى،‌‌ طبقات، 59، 67، 98) و در محيط اشاعره، از آثارى‌ چون تفسير كبير عبدالله بن يوسف جوينى‌ (د438ق/1046م) و تفسير كبير فخرالدين رازى‌ (د606ق/1209م) سخن آورد كه اثر اخير، يكى‌ از متداول‌ترين و غنى‌‌ترين نوشته‌ها در حوزه تفسيرى‌ اهل سنت به شمار مى‌‌آيد.

به عنوان سبكى‌ ديگر از پرداخت به تفسير بايد از تفاسير عرفانى‌ ياد كرد كه سهل بن عبدالله تسترى‌ (د283ق/896م) با تفسير كوتاه خود را آغازگران آن است. در نسلهاى پسين، در عصر رواج تفاسير درايى‌ به سبك كلامى‌ ، زمينه‌اى مناسب براى پرداخت تفاسير داريى‌ عرفانى‌ احساس مى‌‌شد و حلقه اتصالى‌ در اين باب، كتاب حقائق التفسير ابوعبدالرحمن سلمى‌ (د412ق/1-21م). عارف نيشابورى‌ بود كه در سراسر جهان اسلام، در محافل صوفيه از استقبالى‌ شايان برخوردار گشت. پس از ابوعبدالرحمان اين حركت به نحوى‌ پيگير دوام يافت و از نمونه‌هاى پسين آن، لطائف الاشارات ابوالقاسم قشيرى‌ (د 465ق/ 1073م) (چ قاهره، 1981م) و تفسير كبير بسيار مهم خواجه عبدالله انصاري(د481ق/1088م)يود كه بر تفسير كشف الاسرار رشيد الدين ميبدي-يكى‌ از مهم ترين تفاسير صوفيانه-تاثيرى‌ عميق نهاد.

همزمان با شكل گيرى‌ گونه هاى تفاسير درايى،‌‌ از تفسير سده 4ق،سبكى‌ از درايي-روايى‌ نيز در ايران پاى گرفت كه از شيوه اى واعظانه پيروى‌ مى‌‌كرد، اينگونه آثار كه مخاطبان آن واعظان، و در سطحى‌ فراگيرتر عموم علاقه مندان به آشنايى‌ با معارف دينى‌ بوده‌اند، بدون درگير شدن با روشهاى سختگيرانه محدثان در اسناد اخبار، يا بحثهاى عميق كلامى‌ يا عرفانى،‌‌سعى‌ بر آن داشتند تا مطالبى‌ جامع و در عين حال قابل فهم براى عموم را در باره آيات قرانى‌ سامان دهند و به سان تفسيرى‌ ارايه كنند.از ويژه گيهاى اين تفاسير،گستردگى‌ پرداخت آنها به قصص قرانى‌ نيز هست.آثارى‌ چون تفسيرابو ليث سمر قندى‌ (د373ق-983م)(چ بغداد،1405-1406ق)،الكشف و البيان ثعلبى‌ نيشابورى‌ (د421ق/1030م) 3 تفسير البسيط،الوسيط و الوجيز از واحدى‌ نيشابورى‌ (د468ق/1076م) از نمونه‌هاى آنند.

در حوزه اماميه نيز به خصوص از سره 6ق/12م،سبك تفسير واعظانه رونق گرفت و حاصل آن پديد آمدن آثارى‌ متعدد به عربى‌ و و فارسى‌ بود كه با وجود تفاوت كلى‌ با تفاسير روايى،‌‌ از سبك تفاسير درايى‌ متكلمانه نيز كاملا به دور مانده بود.در شمار مهم ترين اين تفاسير بايد به روض الجنان،مشهور به تفسير ابوالفتوح رازى‌ به فارسى‌ اشاره كرد؛ گفتنى‌ است كه در عين حال سبك تفسير درايى‌ متكلمان ، با توسعه‌اى در مباحث گوناگون قرائت، اعراب ، تناسب و جز آن در تفسير ماندگار مجمع‌البيان از فضل بن حسن طبرسى‌ ادامه يافت.

پس از حمله مغول، تفسير نويسى‌ در ايران روى‌ به ركود نهاد و از معدود نمونه‌هاى برجسته تفسير اهل سنت در سده 7ق/13م، انوار التنزيل بيضاوى‌ (د685ق/ 1286م) بود كه بسيار مختصر است و مؤلف آن بيشتر اهتمام خود را صرف بيان مرادى‌ ملخص از آيات كرده است. جريان تفسير نويسى‌ از عهد تيمورى‌ رونقى‌ مجدد يافت و از نمونه‌هاى آن ، مواهب عليه از واعظ كاشفى‌ (د906ق/1500م) به فارسى‌ (چ تهران، 1317-1329ق) و جواهر التفسير از همو به فارسى‌ (چ تهران ، 1379ش ) شايان ذكر است كه اثر اخير با وجود ناتمام ماندن در اوايل قرآن، داراى مقدمه‌اى مهم در فنون تفسير است.

با آغاز عصر صفوى،‌‌ تفسير نويسى‌ اماميه در ايران تكاپويى‌ جديد يافت و حاصل اين حركت- كه زمانى‌ اندك دوام يافت- عمدتا در دو سبك واعظانه و محدثانه مقابل طبقه‌بندى‌ است. از اهم اين آثار مى‌‌توان تفسير گازر به فارسى‌ از ابوالمحاسن جرجانى‌ (ح سده 10ق/16م) و منهج الصادقين به فارسى‌ از فتح‌الله كاشانى‌ (د 988ق/1580م) (چ تهران، 1330 –1331ش) به سبك واعظانه، و تفسير صافى‌ فيض كاشانى‌ (چ تهران، 1311ق) و نور الثقلين حويزى‌ (چ قم، 1415ق) به سبك محدثانه را نام برد.

در دهه‌هاى اخير ، جريانهاى جديد فرهنگى،‌‌ بر حوزه تفسير نيز تأثير نهاده، و به سبكهايى‌ نو در حوزه تفسير ايران پديد آمده است. به عنوان شاخصى‌ در اين ميان، بايد به شيوه ارائه شده از «تفسير قرآن به قرآن » در الميزان محمد حسين طباطبايي(چ تهران، 1394ق) اشاره كرد كه در كوششهاى تفسيرى‌ پس از او تاثيرى‌ بسزا نهاده است.

در پايان سخن از تفسير ، بايد به مبحث ترجمه نيز اشاره‌اى داشت و اين نكته مهم تاريخى‌ را يادآور شد كه ترجمه‌هاى فارسى‌ قرآن، همواره نقش بسيار مؤثرى‌ در گسترش فرهنگ اسلامى‌ در ميان عامه مردم ايفا كرده‌اند. متنى‌ كه در سده 4ق در ماوراالنهر به فارسى‌ فراهم آمده، و ترجمه تفسير طبرى‌ نام گرفته است، در واقع نخستين تفسير شناخته شده فارسى‌ و نخستين گام شناخته در ترجمه قرآن كريم به فارسى‌ است. اما از آن پس ترجمه‌هاى بسيارى‌ از قران كريم در خلال تفاسير فارسى‌ ارائه گشته، و گاه خود به عنوان اثرى‌ مستقل فراهم آمده كه هر يك با توجه به نياز‌هاى دوره‌اى فراهم آمده است. در دهه‌هاى اخير ، موج جديدى‌ از ترجمه قرآن به فارسى‌ ، با توجه به شرايط فرهنگى‌ عصر حاضر پديد آمده است.

 

* منبع : پاكتچى‌ ، احمد . ” مدخل ايران “ . دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ . زيرنظر كاظم موسوى‌ بجنوردى‌ . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ ، 1367- ، جلد 10، ص 656 ـ 654

 
مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 3620
 بازدید امروز : 4012
 کل بازدید : 4942032
 بازدیدکنندگان آنلاين : 3
 زمان بازدید : 6.5469