تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

 جلدسازى

 

 

هنر جلدسازى‌ از هنرهايى‌ است كه در ايران پيشينه‌اى ديرينه دارد. در ايران باستان براى حفظ اوراق پوستى‌ و يا توز و يا ديبه از محفظه‌هايى‌ استفاده مى‌‌شده است. اين محفظه‌ها از آهن و يا مفرغ بود و بعدها آن را از زر وسيم هم ساخته‌اند و روى‌ اين محفظه‌ها ، بنا به اهميت كتاب، با گوهر آراسته مى‌‌شد. بعدها با پيشرفت كار دباغى‌ پوست ، توانستند پارشمن (= منسوب به پرگامون در آسياى صغير) بسازند. در دباغى‌ پوست تا بدانجا پيشرفت حاصل شد كه از پوست بز و بز كوهى‌ كاغذهايى‌ به مراتب لطيف‌تر از كاغذهاى امروزى،‌‌ تهيه مى‌‌كردند؛ سپس اوراق را شيرازه مى‌‌بستند. پس از رواج شيرازه و « تدوين » اوراق، كتاب به صورت كنونى‌ در مى‌‌آمد و در اين زمان است كه براى حفاظت اوراق مدون ، به هر يك از كتاب‌ها محفظه‌هايى‌ از چرم و چوب و فلز اختصاص يافت و چون محفظه‌هاى چوبى‌ و فلزى‌ در معرض تباهى‌ بودند، محفظه‌هاى چرمين رواج يافت كه هم از نظر وزن سبك و هم مقاومت آن بيشتر است و ساختن آن نيز آسانتر. با سابقه‌اى كه براى گوهر نشانى‌ محفظه‌ها وجود داشت. در گوهرنشانى‌ و تزيين جلدهاى چرمين نيز ذوق و سليقه به كار مى‌‌بردند و كتاب‌هاى گوهرنشان ايران باستان ، در تاريخ ياد شده است؛ از آن جمله درباره  افشين، سردار مشهور عهد عباسى،‌‌ گفته‌اند كه در خانه‌اش كتاب‌هاى آراسته به گوهرها و سنگ‌هاى زينتى‌ يافته مى‌‌شده است.

در زمان ساسانيان، گذشته از جلدهاى پوست چرمين ، جلدهاى زرى‌ هم متداول بوده است. در دوره  اسلامى‌ ساده‌ترين انواع جلد و قديمى‌ ترين آن جلد چرمى‌ بوده كه از پوست حيوانات اهلى‌ مانند گوسفند و اسب و غيره تهيه مى‌‌شده است و آن را بر چند لايه كاغذ يا خمير كاغذ – مانند مقواى امروزى‌ – تهيه كرده يا روى‌ يك ورقه  چوب نازك كشيده و جلد كتاب مى‌‌كرده‌اند. اين جلدها نخست ساده و حتى‌ الوان آن محدود به رنگ قهوه‌اى و زرد رنگ و سياه رنگ بود و روى‌ آن هيچگونه نقش و تزيينى‌ نداشته است ، ولى‌ در قرن چهارم قمرى‌ اندك اندك نقوش ساده‌اى بر جلدها به كار برده شد كه بايد آن را نوعى‌ «نقارى» دانست، زيرا بر روى‌ چرم، با قلم فولادى‌ نقوش ساده و ابتدايى‌ مى‌‌انداختند. بعدها به تدريج ، اين نقوش دقيق‌تر و از رسم‌هاى هندسى‌ استفاده شد. گاهى‌ بخش‌هاى فرو رفته  اين نقوش را با رنگ سفيد و سياه مشخص مى‌‌كردند يا فقط روى‌ جلد با نقوش ساده  سياه و سفيد تزيين مى‌‌شد. نمونه‌هايى‌ از هنر جلدسازى‌ دوره  صفوى‌ كه برآنها نقاشى‌ و تصاوير انسانى‌ است، در موزه  صنايع تزئينى‌ و مجموعه  كارتيه  پاريس و مجموعه ساره در برلين و انجمن سلطنتى‌ آسيايى‌ لندن محفوظ است.

به گفته  ارنست كوپل هنرشناس پرآوازه : مكتب قسطنطنيه در هنرهاى صحافى،‌‌ جلدسازى،‌‌ صورتگرى،‌‌ زاده  مكتب تبريز عهد صفوى‌ است. تأخير هنر ايرانيان تا آن حد است كه جلدسازى‌ ترك و عرب آنچه دارند از ايرانيان دارند. هنرمندان هند هم با مهاجرت عده  زيادى‌ از مجلدگران ايرانى‌ به هند سبك‌هاى ايرانى‌ را در ساخت جلدهاى چرمى‌ و روغنى‌ پيروى‌ كرده و از ايرانيان اين هنرها را آموختند.

از معروفترين جلدسازان در روزگار بايسنقر ميرزا و سلطان يعقوب ، استاد قوام الدين تبريزى‌ است كه گويند منبّت كارى‌ روى‌ جلد از آفرينش‌هاى اوست. « عيشى‌ » و «‌ محمود مجلّد » نيز از هنرمندان دوره  سلطان يعقوب بوده‌اند. از جلدسازان كتابخانه  شاه تهماسب اول صفوي،‌ « محسن مُجِلّد » است و قاسم بيك تبريزى‌ كه تا سال 1000ق. در قيد حيات بوده است.

از جلدسازان معروف ديگر در قرن نهم و دهم قمرى،‌‌ دوست محمد ، شيخ عبدالله امامى،‌‌ سنگى‌ على‌ بدخشى،‌‌ ميرسعيد فغانى‌ هروى،‌‌ مظفر على‌ و محمد امين بوده‌‌اند و استادان جلد روغنى‌ مى‌‌توان از بهزاد و رضاى عباسى‌ و يارى‌ مُذَهِبّ هروى‌ ياد كرد. از هنرمندان قرن يازدهم به بعد على‌ قلى‌ جبه دار هنرمند زمان شاه عباس صفوى‌ و از هنرمندان قرن دوازدهم و سيزدهم ، ميرزا بابا اصفهانى‌ و آقا صادق و على‌ اشراف و آقا باقر و آقا نجف وآقا زمان معروفند. از جلدسازان مكتب هرات و شاخه‌هاى آن، مى‌‌توان به از كسانى‌ چون خواجه غياث الدين تبريزى‌ ، جعفر بايسنقرى‌ ، احمد رومى،‌‌ معروف نقاش، پاينده ، درويش محمد هروى،‌‌ خواجه على،‌‌ خواجه عبدالحى،‌‌ محمودشاه خيام و پسرش محمد خيام ، على‌ يزدى‌ ، امير جلال الدين كاسى،‌‌ موسى‌ مصور، محمد نقاش هروى،‌‌ سلطان على‌ مشهدى‌ نام برد. از هنرمندان جلدساز دوره  متأخر ، لطفعلى‌ خان صورتگر و آقا فتح الله شيرازى‌ و ميرزاعلى‌ درودى‌ و عتيقى‌ مشهورند.  

* منبع : نامجو ، عباس . سيماى فرهنگى‌ ايران . تهران : عيلام ، 1378 . ص 198 ـ 197

مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 3580
 بازدید امروز : 714
 کل بازدید : 4938727
 بازدیدکنندگان آنلاين : 10
 زمان بازدید : 5.2500