تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

مقدمه

 

 

سنت كتاب‌سازى‌ در ايران، از سابقه  ديرينى‌ برخوردار است: بنابر كهن‌ترين روايت در اين‌باره، كتاب اوستا بر پوست گاو آراسته به آب زر نوشته شده بود كه در آثارى‌ چون نامه  تنسر و مروج الذهب مسعودى‌ و تاريخ طبرى‌ ، نيز اين گزارش نقل شده، كه نسخ‌هاى اوستا با خط زرين بر دوازده هزار پوست گاو نگارش يافته بود. به نوشته  ثعالبى‌ مرغنى‌ (حدود 410ق.): « كه زرتشت كتابى‌ در بلخ به گشتاسپ شاه آورد، كه آن را بر پوست دوازده هزار گاو نوشتند، و هر كلمه را در پوست كنده، قشرى‌ را از طلا در آن قرار دادند»‌ آثار ايرانيان پيش از اسلام ، بيشتر بر الواح گلى‌ و سنگى‌ و پوست‌هاى دباغى‌ شده  گاو و گوسفند و گاه بر «توز» - پوست «خدنگ» - و كاغذ حصيرى‌ قديم (پاپيروس) و مانند آنها نقش مى‌‌بسته است و معمولاً قلم‌هاى آهنى‌ يا چوبى‌ و نى‌ به كار مى‌‌برده‌اند.

به نوشته  حمزه  اصفهانى‌ (350ق./960م. ): « در ايام ملوك اشكانى‌ بعد از اسكندر 70 كتاب اين سرزمين را در علوم نجوم و طب و فلسفه و كشاورزى،‌‌ به يونانى‌ و قبطى‌ ترجمه كرده بودند». و در سنه  350ق. پنجاه عدل از اين‌گونه كتاب‌هاى نوشته بر پوست‌ها را از بناى قديم جي-سارويه در اصفهان يافتند.

در قرن بيستم ، در كاوش‌هاى باستان شناسى‌ آسياى ميانه در نسا، و كشف قباله‌هاى اورامان،‌و برخى‌ اسناد تحريرى‌ بر چرم گاو و الواح به زبان پارتى‌ همگى‌ گواه استوارى‌ است بر سابقه  كتاب نويسى‌ و كتاب سازى‌ ايرانيان در دوره‌هاى پيش از اسلام.

بى‌‌گمان در ايران پيش از اسلام بجز آثار دينى‌ ، كتاب‌هاى ديگرى‌ هم وجود داشته است؛ به ويژه در عهد ساسانى،‌‌ كتاب‌هايى‌ به زبان پهلوى‌ در دست بوده كه بعدها به دست مسلمانان به عربى‌ ترجمه شد. كتاب‌هايى‌ همچون خداينامه، كليله و دمنه و هزار افسانه، سند بادنامه، ويس و رامين و جز اينها، همگى‌ از آثار پيش از اسلام به زبان عربى‌ و پارسى‌ برگردانده شدند. با اينهمه ، سنت كتاب‌ نويسى‌ و رواج كتاب، در ايران قدم ، با دوره  پس از اسلام قابل مقايسه نيست. كهن‌ترين نسخه  خطى‌ از آثار ايرانى‌ كه به زبان فارسى‌ درى‌ نگارش يافته، يكى‌ كتاب الأبنيه عن حقايق الأدويه تأليف ابومنصور هروى،‌‌ به خط شاعر معروف اسدى‌ طوسى‌ سراينده  گرشاسب نامه است با تاريخ كتابت در سال 448ق. كه اينك در كتابخانه  ملى‌ وين نگهدارى‌ مى‌‌شود و ديگرى‌ شرح تعريف كلابازى،‌‌ مكتوب به سال 473ق. كه در موزه  كراچى‌ محفوظ است، نسخه  ديگر هدايه المتعلمين تأليف اخوينى‌ ، مكتوب به سال 478ق. كه در بادليان آكسفورد نگهدارى‌ مى‌‌شود و ديگرى‌ كتاب ترجمان البلاغه محمدبن عمر رادويانى‌ ، مورخ 507ق. كه در تركيه به دست آمده است.

البته از دو اثر ديگر نيز نام برده‌اند: يكى‌ كتابى‌ به خط و تأليف بيهقى‌ كه در نيشابور پيدا شده و تاريخ كتابت آن نزديك به سال 430ق. است. و ديگرى‌ پيمان نامه بيع متعلق به سال 401ق. كه مارگليوث براى نخستين بار در سال 1910م. آن را منتشر كرد. توجه به كتاب و تأسيس كتابخانه‌ها پس از حمله  مغول در عهد حكومت و وزرايى‌ مانند خواجه رشيدالدين فضل الله همدانى‌ و خواجه نصيرالدين طوسى‌ و دو برادر دانشمند عطامك و شمس الدين صاحب ديوان جوينى‌ ، و نشر كتاب و تزيين آن موجب شد كه هنر كتاب سازى‌ رونق و شكوه گذشته را بازيابد و از آن دوران يادگارهاى پرارزش از هنر كتاب سازى‌ به جاى ماند. بهترين نمونه از آثار آن عهد را مى‌‌توان نسخه‌اى از جامع التواريخ خواجه رشيدالدين فضل‌الله وزير دانست كه مجالس نقاشى‌ آن را هنرمند شهير دوران مغول احمد موسى‌ طى‌ هفت سال (707-714 ه.ق) ترسيم كرده است و اينك در كتابخانه  پادشاهى‌ آسيايى‌ لندن نگهدارى‌ مى‌‌شود. نمونه  ديگر ، نسخه اى از كتاب منافع الحيوان تأليف بُختيشوع كه 94 تصوير دارد و آن را به دستور غازان خان تهيه و ترسيم كرده‌اند و در موزه  متروپوليتين محفوظ است. تزيين قرآن مجيد نيز در اين دوران ، زيباتر و كمال يافته‌تر از تزيين كتاب‌هاى ديگر بوده است. از سال 750 ق. هنرتذهيب و مجلس‌ آرايى‌ در كتاب سازى‌ رو به ترقى‌ و كمال نهاد و در دوره  تيموريان دامنه  كتاب سازى‌ و كتاب آرايى‌ بسيار وسيع شد. در تبريز و شيراز و به ويژه هرات، اين هنر به مدارج عالى‌ خود رسيد.

 

* منبع :نامجو ، عباس . سيماى فرهنگى‌ ايران . تهران : عيلام ، 1378 . ص 196 ـ 194

مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 3614
 بازدید امروز : 567
 کل بازدید : 4956984
 بازدیدکنندگان آنلاين : 1
 زمان بازدید : 6.2813