تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

 فلز كارى

 
 

روشهاى سنتى‌ فلز كارى‌ عصر ساسانى‌ چون ديگر هنرهاى اين عصر بدون تغيير به دوران بعد انتقال يافت. همانندى‌ دست ساخته‌هاى فلزى‌ سده‌هاى نخستين اسامى‌ با نمونه‌هاى مشابه ساسانى‌ به حدى‌ است كه پژوهشگران و كارشناسان نامدار هنر ايران را درباره زمان ساخت آنها دچار ترديد كرده است. آثار فلزى‌ متعددى‌ در دست است كه پيوستگى‌ ساخته‌هاى اين دوره را چه از ديدگاه شكل و چه از نظر نقش مايه‌ها آشكار مى‌‌سازد. از اينگونه آثار سينى‌ برنزى‌ گردى‌ است كه در موزه برلن نگاهدارى‌ مى‌‌شود. در دايره ميانى‌ اين ظرف تصوير كوشك يا آتشكده‌اى ترسيم شده كه در ميان 22 طاقنماى آراسته با طرحهاى اسليمى‌ گوناگون محصور است. استرزى‌ گوسكى‌ ، زاره و پوپ اين سينى‌ را از دوره ساسانى‌ مى‌‌شمرند و سوژه آن را از دوره اسلامى‌ مى‌‌داند. اين اختلاف نظر در مورد جام موزه بالتيمور نيز كه طرحى‌ از يك شاه و ملكه ساسانى‌ دارد، بين پوپ و گيرشمن وجود دارد.

شمارى‌ از اين گونه ظرفهاى فلزى‌ در موزه‌هاى جهان به ويژه در موزه ارميتاژ سن پترزبورگ نگاهدارى‌ مى‌‌شود. در اين ميان، از چند ظرف يا كتيبه‌هايى‌ كه خط پهلوى‌ ساسانى‌ بايد ياد كرد كه اولى‌ به امر شروين از شاهان سلسله مسمغان دماوند- كه حكومت او تا 141ق/758م ادامه داشته- ساخته شده است و ديگرى‌ به يك شاهزاده ساسانى‌ به نام دادبرزمهر تعلق داشت كه بين سالهاى 110-121ق/728-738م حاكم طبرستان بوده است و نيز دو ظرف نقره كه نام صاحبان آنها، پيروزان و مهربوجت را بر آن نوشته‌اند و نقش شكارگاه بهرام گور بر آنها ديده مى‌‌شود.

گروهى‌ ديگر از ساخته‌هاى فلزى‌ نخستين سده‌هاى هجرى‌ كه نماينده تداوم مكتب فلزكارى‌ ساسانى‌ است. آن دسته از دست ساخته‌هاى هنرمندان ايرانى‌ است كه افزون بر دارا بودن تمامى‌ ويژگيهاى عصر ساسانى‌ بر آنها كتيبه‌هايى‌ به خط عربى‌ نيز ديده مى‌‌شود. اينگونه آثار كه برخلاف آثار ياد شده پيشين به سهولت قابل تاريخ گذارى‌ است و در تعلق آنها به دوره اسلامى‌ جاى ترديد نيست، تا سده‌هاى 5 و 6 ق/ 11 و 12 م در ايران ساخته شده‌اند. نمونه بارز اين گروه جام الب ارسلان سلجوقى‌ است. اين جام كه در موزه هنرهاى زيباى بستن نگاهدارى‌ مى‌‌شود و تاريخ ساخت آن 459ق/1067م است، نام و القاب الب ارسلان به خط كوفى‌ شيوه ايرانى‌ كنده شده است و نقش دو پرنده دريايى‌ و دو بز بالدار به طور متقابل در دو سوى‌ درخت زندگى‌ به شيوه ساسانى‌ و پيش از آن ديده مى‌‌شود.

تنها تفاوت آشكار پديده آمده در آثار فلزى‌ پس از دوره ساسانى‌ كاربرد مفرغ به جاى فلز گرانبهاى نقره است. هر چند در سده‌هاى نخستين گاهى‌ كم و بيش آثار ساخته شده از نقره نيز ديده مى‌‌شود. اما فلز به كار رفته در بيشتر آثار اين دوره مفرغ است. روش آراستن اشياء با قطعه‌ها يا نوارهاى نقره يا مس از سده 5 ق/11م رونق گرفت و در سده 6 ق/12م به اوج خود رسيد. يك ظرف مفرغى‌ پايه و دسته‌دار با تاريخ ساخت 559ق/1163م در هرات كه كتيبه‌ها و نگاره‌هاى آن با ورقه‌هاى نازك نقره و مس پوشانده شده، و پيش‌تر در مجموعه بوبرينسكى‌ بوده است و اكنون در موزه ارميتاژ نگاهدارى‌ مى‌‌شود، نمونه برجسته‌اى از هنر فلز كارى‌ در اين دوره است. تزيين ساخته‌هاى فلزى‌ بدين شيوه از مشرق ايران (خراسان )آغاز شد و تا موصل و ديار بكر گسترش يافت. شهرهاى همدان ، اصفهان و شيراز در ساختن اينگونه آثار فلزى‌ شهرت داشتند.

اينكه نام برخى‌ از هنرمندان ايرانى‌ بر ظرفهاى ساخته شده در موصل ديده مى‌‌شود، آشكارا نشان از مهاجرت هنرمندان از شرق تا غرب سرزمينهايى‌ است كه در اين دوره سلجوقيان بر آن حكومت مى‌‌كردند. حتى‌ شمارى‌ از هنرمندان به شام و مصر نيز رفته‌اند. گونه گونى‌ آثار فلزى‌ چون انواع ظرفها، قلمدانها، جعبه‌ها آينه‌ها، پايه شمعدانها و به ويژه بخوردانها و عود سوزيهايى‌ كه به شكل حيوانات ساخته شده‌اند و ظرافتى‌ كه در ساخت آنها بكار رفته است. اوجى‌ تازه از هنر فلزكارى‌ رانشان مى‌‌دهد. در ساخته‌هاى اين عصر گاهى‌ هنرهاى كنده كارى،‌‌ طلا و نقره كوبى‌ ، ترصيع با فلزات ، خوش نويسى‌ و نگارگرى‌ به همراه يكديگر هنر فلزكارى‌ را تكامل بخشيده است. كاربرد بسيار كتيبه به ويژه كتيبه‌هاى كه انتهاى كشيدگيهاى عمودى‌ حروف آنها با چهره انسان يا نقش حيوانات تزيين شده است، در اين دوره به خصوص در خراسان متداول بود.

هجوم مغول هر چند براى مدتى‌ كوتاه هنر فلزكارى‌ را به ركود كشاند، اما رونق گذشته به زودى‌ بازگشت. ساخته‌هاى فلزى‌ سده‌هاى 7 و 8ق/ 13و 14م بيشتر از نوع مفرغى‌ قلمزده با ترصيع نقره‌اند. قلمدانهاى مشابه سده‌هاى پيش‌تر ، شمعدانهاى ريخته گرى‌ شده بزرگ و كوچك، هاونهاى برنجى‌ ، كره‌هاى ترصيع شده با طلا و نقره و ابريقهاى مفرغى‌ نقره كوب نقش و كتيبه دار كه در شيراز و آذربايجان و عراق و موصل ساخته شده‌اند، در شمار اين آثارند. لشكركشى‌ ويرانگر تيمور در دهه‌هاى آخر سده 8 ق بار ديگر ركود تازه‌اى بر كار هنرمندان فلزكارى‌ حاكم كرد؛ اما بازماندگان آنان از شهرهاى سراسر سرزمينهاى گشوده شده در سمرقند گرد آمدند و تجربيات هنرمندان همه سرزمينهاى زير فرمان تيمور با مكتبهاى هنرى‌ متفاوت تكامل و پيشرفتى‌ تازه پديد آورد. نقش طراحان ، نگارگران و خوش نويسانى‌ را كه در اين دوره اوجى‌ تازه در هنر ايران پديد آوردند ، نبايد در آثار فلزى‌ اين عصر ناديده گرفت.

در سده‌هاى 10 و 11ق/16و 17م كه همزمان با حكومت پادشان صفوى‌ است، هنر فلزكارى‌ جايگاهى‌ ويژه يافت. در اين دوره ساخت ظرفهاى مسى‌ اغلب سفيدگرى‌ شده با انواع نقوش تزئينى‌ ، به ويژه اسليى‌ ميهاى پركار همراه با كتيبه‌هاى بسيار خوش خط و نيز اشياء برنجى‌ از جمله شمعدانهاى بلند- كه گاهى‌ مدور و زمانى‌ چند ضلعى‌ و ترك ترك و برخى‌ با نقش مارپيچ بودند- رونقى‌ ويژه گرفت. چيره دستى‌ هنرمندان ايرانى‌ در اين دوره در ساختن آثار فولادى‌ در خور تحسين است. اينگونه اشياء كه شامل گونه‌هاى مختلف از دست افزارهاى كوچك چون قيچى‌ قلمدان گرفته تا سپر و كلاه‌خود و شمشير و لوحه‌هاى تزيينى‌ و جز آن است، با مهارتى‌ اعجاب انگيز مشبك و طلاكوبى‌ شده‌اند. نقوش طلاكوبى‌ شده بر فولاد در بيشتر موارد در حد تصاوير زيباى نگارگرى‌ شده بر كاغذ يا بوم داراى ظرافت و دقتند. شهر اصفهان در اين دوره از بزرگ‌ترين مراكز فلزكارى‌ ايران به شمار مى‌‌آمد. اسطرلابهاى ساخته شده در اين دوره نيز افزون بر ارزش علمى‌ از امتياز هنرى‌ برخوردارند. شيوه فلزكارى‌ عصر صفوى‌ در تمامى‌ سده‌هاى 12 و 13 ق/18 و19م با كيفيتى‌ فروتر ادامه يافت.

 

* منبع :سمسار ، محمد حسن . ” مدخل ايران “ . دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ . زيرنظر كاظم موسوى‌ بجنوردى‌ . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ ، 1367- ، جلد 10، ص 650 ـ 649

* منبع :
مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 3768
 بازدید امروز : 1173
 کل بازدید : 5098617
 بازدیدکنندگان آنلاين : 4
 زمان بازدید : 7.8594