تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

 كاشى‌ كارى

 
 
كاربرد كاشى‌ در بناهاى دروه اسلامى‌ ايران به گونه اى كه اكنون نيز رايج است، از نيمه سده 5ق/11م آغاز شد. در مرحله‌اى كه آجركارى‌ در بنا به اوج زيبايى‌ و شكوفايى‌ خود رسيده بود. معماران ايرانى‌ دست به تجربه‌اى تازه زدند و با كاربرد رگه‌هايى‌ از آجرلعابدار يكرنگ و غالبا به رنگ فيروزه‌اى در ميان طرحهاى پيچيده ولى‌ زيباى آجركارى‌ تزيين بنا با كاشى‌ را آغاز كردند. منارهه مسجد جامع دامغان (450ق/1058م) نمونه‌اى از آن است. در مرحله بعد تلفيق هماهنگ آرايه‌هاى كاشى‌ و آجر در بناهاى برجسته‌اى چون گنبد سرخ مراغه (452ق) با موقعيتى‌ همراه شد كه به رواج گسترده كاربرد كاشى‌ و كاشى‌ كارى‌ انجاميد. توليد كاشيهاى خشتى‌ ساده با قالب زده و پيشرفت نقوش تخت و برجسته و طرحهاى گوناگون و نير كاربرد كتيبه بر كاشى‌ به ويژه در بناهاى مذهبى‌ از جمله مساجد در سده 6ق/12م همراه با پيشرفت سفالگرى‌ . كاشى‌ را به صورت مهم‌ترين وسيله تزيين بنا در‌آورد. محراب كاشى‌ موزه هنر اسلامى‌ قاهره (583ق/1187م) نمونه‌اى در خور توجه از آثار اين سده است. شهر رى‌ در اين دوره ازمهم‌ترين مراكز كاشى‌ سازى‌ محسوب مى‌‌شود. پيوستگى‌ كار كاشى‌ سازى‌ و سفالگرى‌ ، روشهاى ساخت مشترك در اين دو شاخه پديد آورد. در سده‌هاى 6 و 7ق/ 12 و 13 م كاشيهاى زرين فام و گاهى‌ به ندرت مينايى‌ با اشكال ستاره‌اى و چليپايى‌ و نقشهاى متفاوت در كاشان ساخته شد و امتياز و افتخار ساخت زيباترين اين آثار نصيب خاندان ابو طاهر گرديد. ماندگارترين مجموعه محرابهاى كاشى‌ زرين فام ساخته آنها امروزه در اماكن مقدس ايران بزرگ‌ترين موزه‌هاى جهان نگاهدارى‌ مى‌‌شود. محرابهاى موزه اسلامى‌ قاهره، موزه برلن، موزه آستان قدس رضوى‌ (640ق/ 1242م)، و شمار بسيارى‌ مجراب ديگر از اين جمله‌اند.

در پايان سده 6 ق و آغاز سده 7ق روندى‌ كه به پيدايش كاشى‌ كارى‌ معرق شهرت يافت، درخراسان آغاز شد. كاشى‌ كارى‌ مسجد زوزن نمونه‌اى از آغاز اين شيوه كاشى‌ كارى‌ است؛ اما با هجوم مغول اين روند براى بيش از يك سده متوقف شد. در اين روش كه نقشها يا كتيبه‌ها از كنار هم قرار گرفتن قطعه‌هاى كاشى‌ تراش خورده تشكيل مى‌‌شود. هنر كاشى‌ كارى‌ به اوج تازه دست يافت. در آغاز سده 8ق/ 14م پوشش سطحهاى گسترده با كاشى‌ معرق رونق گرفت. در اين سده نقشهاى پيچيده تزئينى‌ شامل گل و برگهاى درهم تنيده با كاربرد رنگهاى بيشتر از سده‌هاى قبل و كتيبه‌هاى كوفى‌ و ثلث و نسخ به طور روز افزون بر كاشى‌ نقش بست. كاشى‌ كار مجموعه شيخ عبدالصمد در نطنز و آرامگاه اولجايتو (گنبد سلطانيه) در آغاز سده 8ق و سپس بناى بابا قاسم در اصفهان و مسجد جامع كرمان درنيمه آن سده به تكاملى‌ انجاميد كه در سده 9ق/15م به اوج كمال رسيد.

توجه روزافزون به ساختن بناهاى سترگ كه پس از فرو نشستن هجوم تيمور به وسيله خود او و فرزندانش كه فرهنگ ايرانى‌ آنان را به هنردوستانى‌ بزرگ تبديل كرده بود- آغاز شد و به كاشى‌ سازى‌ و پيشرفت شيوه‌هاى آن رونق و حياتى‌ تازه بخشيد. بناهاى با شكوه در سمرقند، هرات، اصفهان، تبريز و جز آن ساخته شد كه آرايه بيشتر آنها كاشى،‌‌ به ويژه كاشى‌ معرق بود. هنرمندان نگارگر و خوش نويس در پديدآوردن طرحهاى تازه و كتيبه‌هاى ممتاز شركت داشتند. گور امير تيمور، مساجد گوهر شاد هرات و مشهد در شمار اين بناها هستند.

در مسجد كبود تبريز كه در 870ق/1466م به روزگار جهانشاه آق‌قويونلو بر پا شد، اوج توانايى‌ هنرمند كاشى‌ كار و كاشى‌ تراش ايرانى‌ را در بكار گيرى‌ كاشى‌ معرق مى‌‌توان ديد. درون و بيرون اين مسجد با كاشى‌ معرق آراسته شده است. در ميان بناهاى آراسته با كاشى‌ كارى‌ معرق، تنها ايوان جنوب غربى‌ جامع اصفهان را مى‌‌توان تا حدى‌ با آن مقايسه كرد.ى‌‌ن اثر به فرمان اوزون حسن آق‌قويونلو در 880ق/1475م پديد آمده، و هم عصر با مسجد كبود و تأثير پذيرفته از آن است. سده 10ق/ 176 م ازميراث هنرى‌ سده پيش بهره بسياربرد. كاشيهاى به كار رفته در بناى هارون ولايت اصفهان كه در 918ق/ 1512 م در عهد شاه اسماعيل صفوى‌ بنا شده. به ويژه درگاه ورودى‌ آن در خور توجه بسيار است.

تبديل اصفهان به پايتخت ايران به روزگار شاه عباس اول سرآغاز فعاليت بزرگى‌ در كار معمارى‌ شد. اين فعاليت به ناچار در كار آرايه‌هاى معمارى‌ به ويژه كاشى‌ كارى‌ تأثيرى‌ به سزا داشت. بناهاى تازه ساخته شده در اصفهان كه شامل گونه‌هاى مختلف از ساختمانهاى دين چون مسجد و مدرسه و كليسا تا كاخ و بازار و حمام و كاروانسرا و جز آن بود ، نياز به گسترش كاشى‌ سازى‌ داشت. در كاشى‌ كارى‌ نخستين بناهاى اين دوره چون مسجد شيخ لطف الله از هر دو شيوه كاشى‌ معرق و كاشى‌ خشتى‌ بهره گرفته شد. در طراحى‌ نقشها و زيبايى‌ و چشم نوازى‌ و گونه‌گونى‌ رنگها موفقيت هنرمندان اين عصر قابل ستايش است. پوشش يكسره درون و بيرون مسجد از چنان تنوع دل نشين و چشم نوازى‌ برخوردار است كه پيش‌تر همانندى‌ براى آن نمى‌‌توان يافت. ويژگى‌ ديگر اين عصر كاربرد بيش از پيش كتيبه با خطوط گوناگون از كوفى‌ و بنايى‌ تاثلث و نستعليق است. تواناترين خوش نويسان عصر در كار كتيبه نويسان عصر در كار كتيبه نويسى‌ بناها هنرنمايى‌ كرده‌اند. همين روند را در جامع عباسى‌ ساخته شده در دوره شاه عباس و ديگر مسجدها و مدرسه‌هاى عصر صفوى‌ تا حكومت واپسين پادشاه اين خاندان ، يعنى‌ شاه سلطان حسين در مدرسه مادر شاه يا چهار باغ مى‌‌توان ديد . كيفيتى‌ چنين بالا در كاشيهاى كاخهاى عالى‌ قاپو و هشت بهشت و كليساهاى مشهور جلفاى اصفهان با طرحهاى حيوانى‌ و انسانى‌ و فرشتگان و دو بناهايى‌ در ديگر شهرهاى ايران در خور بررسى‌ است.

برافتادن دولت صفوى‌ همراه با فرو افتادن كمى‌ و كيفى‌ كار كاشى‌ كارى‌ و كاشى‌ سازى‌ بود. انتقال پايتخت از اصفهان به شيراز به روزگار كريم خان زند شيوه جديدى‌ در كاشى‌ سازى‌ به ويژه دركاربرد رنگها به همراه داشت. كاربرد رنگهاى سفيد، صورتى،‌‌ زرد، سبز و دگرگونى‌ طرحها از جمله كاربرد نقشهاى درشت، مانند جنگ رستم با ديو سفيد در ارگ كريم خانى‌ شيراز در مقايسه با ظرافت طراحى‌ كاشيهاى مكتب اصفهان تفاوت سليقه دو دوره را آشكار مى‌‌سازد. در سده 13ق/19م اگرچه كوشش تازه‌اى در ساختن بناهاى گوناگونى‌ چون مسجد و بازار و كاخهاى سلطنتى‌ و جز آن به عمل آمده، اما با دست‌آوردهاى سده‌هاى پيشين از جمله در كاشى‌ كارى‌ مقامى‌ براى رقابت نيافت.

در نيمه اول سده 13ق مساجد سلطانى‌ قزوين، تهران، سمنان ساخته شد. كاشى‌ كارى‌ آنها بيشتر از نوع 7 رنگ يا كاشى‌ خشتى‌ بود كه با نقش مايه‌هاى گياهى‌ آراسته بودند و شيوه معرق پيچيده و پكار صفوى‌ كاربرد محدودى‌ يافت. كاشى‌ معرق اين دوره بيشتر به صورت قطعه‌هاى بزرگى‌ كه اشكال هندسى‌ به ويژه شطرنجى‌ را پديد آورد، ظاهر شد. براى نقشهاى اسليمى‌ و ياتصويرى‌ تنها از كاشى‌ خشتى‌ استفاده مى‌‌كردند.

نيمه دوم اين سده با پيشرفتى‌ محسوس‌تر از نيمه نخست همراه شد. در كاشى‌ كارى‌ مسجد و مدرسه سپهسالار از هر دو نوع كاشى‌ يا مهارتى‌ بيشتر بهره گرفته شده است. تحول تازه و در كاشى‌ كارى‌ بناهاى غير مذهبى‌ پديدار شدن نگاره‌هاى تازه و گوناگون از گلها و ميوه‌ها و چهره‌هاى انسانى‌ و حيوانى‌ (كاشي- تابلو) بود كه ريشه پيدايش آنها را بايد در تأثير ورود دست ساخته‌هاى اروپاى و نگارگرى‌ غربى‌ در كار هنرمندان ايرانى‌ دانست. بهترين نمونه‌هاى اين كاشى‌‌ها را مى‌‌توان در ساخته‌هاى عصر ناصرالدين شاه در بناهاى داخل كاخ گلستان و سلطنت‌آباد و نيز شمس العماره و... ديد. اين روند تا آغاز سده 14ق/20 م ادامه يافت.

 

* منبع : سمسار ، محمد حسن . ” مدخل ايران “ . دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ . زيرنظر كاظم موسوى‌ بجنوردى‌ . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ ، 1367- ، جلد 10، ص 642 ـ 640

 
مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 4263
 بازدید امروز : 1440
 کل بازدید : 4945018
 بازدیدکنندگان آنلاين : 3
 زمان بازدید : 6.3750