تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

سفالگرى

 

 

 هنر سفالگرى‌ با پيشينه طولانى‌ آن در ايران كه به هزاره 8ق مى‌‌رسد، در دوره اسلامى‌ با گسترش، كاربرد و تنوع گسترده همراه شد.در سده‌هاى نخستين ظرفهاى لعاب‌دار و بى‌‌لعاب هر دو متداول بود و تأثير سفالگرى‌ عصر ساسانى‌ چون ديگر شاخه‌هاى هنرى‌ همچنان پايدار ماند. روند رو به گسترش ازديدگاه ساختار و تكامل و از آن مهم‌تر شيوه‌هاى تازه تزئينى‌ و ايجاد نقوش متنوع و به خدمت گرفتن هنرهاى نگارگرى‌ و خوش‌نويسى‌ در سفالگرى‌ تحول بزرگى‌ است كه به تدريج از نخستين سده‌هاى هجرى‌ تا روزگار افول اين هنر ادامه داشته است. در سفالينه‌هاى بى‌‌لعاب 3 گونه تزيين به صورتهاى نقش كنده، نقش افزوده و قالب زده از آغاز سفالگرى‌ دروه اسلامى‌ متداول بود. اوج گسترش و زيبايى‌ اينگونه سفال را در سده‌هاى 4 تا 8ق/10 تاد14م در ساخته‌هاى مراكز مهمى‌ چون نيشابور، رى‌ و جرجان مى‌‌توان مشاهده كرد.

شيوه ديگرى‌ كه در سده‌هاى 3و 4ق/9و 10م به ويژه در سرزمينهاى شرقى‌ ايران متداول بود، استفاده از لعاب گلى‌ با رنگهاى گوناگون به ويژه سفيد و شيرى‌ بود كه براى تزئين آنها از نقوش و كتيبه‌هاى گوناگون از جمله خط كوفى‌ بهره مى‌‌گرفتند. نيشابور يكى‌ از بزرگترين مراكز ساخت اين ظرفها به شمار مى‌‌آيد.

ساخت سفالينه‌هاى لعاب‌دار در ايران پيشينه‌اى كهن دارد. لعاب يكرنگ براى پوشش سفال از اواخر هزاره 2 و اوايل هزاره 1ق م شناخته شده بود و از روزگار هخامنشيان تا عصر ساسانى‌ كاربرد داشت. ساختن سفالينه با نقش زير لعاب از سده‌هاى 3نخستين اسلامى‌ آغاز شد، اما از سده‌هاى 3و4 ق افزون بر روشهاى تزيين سه گانه سفالهاى بى‌‌لعاب ، در ساخت سفالينه‌هاى لعابدار، تغييرات مهمى‌ رخ داد. آشنايى‌ سفالگران ايرانى‌ با خاك چينى‌ و دسترسى‌ به آن كه از چين آورده مى‌‌شد، در ساختار كالبدى‌ سفالينه‌ها تأثيرى‌ بسزا گذاشت. بدنه ظرفها بسيار نازك‌تر و سبك‌تر شد. كاربرد لعاب شفاف نيز سبب شد كه هنرمندان به ساختن ظرفهايى‌ با نقاشى‌ زير لعاب دست زنند كه از نظر تنوع تزئينات و نقوش پيش‌تر سابقه نداشت. نقش انواع گل و گياه و جانوران داستانهاى تاريخى‌ و حماسى‌ و ادبى،‌‌ مجالس بزم و رزم همراه با تنوع رنگها به سفالگرى‌ رونقى‌ تازه داد و اين كار تا سده 8ق/14م رواج و رونق خود راحفظ كرد. اينگونه سفال در سراسر ايران در مراكزى‌ چون نيشابور.جرجان، رى،‌‌ كاشان، سلطان آباد (اراك)، سلطانيه و … ساخته مى‌‌شد. زيباترين ظرفهاى سفالى‌ با روش نقاشى‌ زير لعاب گروهى‌ از سفالينه‌هايى‌ است كه نقش آنها از دو رنگ آبى‌ وسياه شكل مى‌‌گيرد و بيشتر نشان دهنده نقوش بزرگى‌ از نوازندگان يا شكارچيانى‌ است كه كف يا تمامى‌ ظرف را مى‌‌پوشانند.

از سفالينه‌هاى بسيار مشهور ديگر ايران در دوره اسلامى‌ ظرفهاى معروف به زرين فام يا طلايى‌ است. در منشاء پيدايش و شيوه گسترش اينگونه سفالينه بين صاحب نظران اختلاف وجود دارد. سرزمينهاى ايران، عراق و مصر را خاستگاه اين روش سفالگرى‌ دانسته‌اند. پوپ شهر رى‌ را آغازگر ساخت سفال زرين فام مى‌‌داند. تكامل ساخت اينگونه سفال را در 3 مرحله بين سده‌هاى 3 تا 12ق/9تا 18م و در دو گونه زرين فام رنگارنگ و يك رنگ طلايى‌ طبقه بندى‌ كرده‌اند. در رنگ آميزى‌ اينگونه ظروف بيشتر رنگهاى طلايى،‌‌ ياقوتى،‌‌ قهوه‌اى و سبز روشن به كار مى‌‌برند. ظرفهاى طلايى‌ يكرنگ بيشتر با نقوش گياهى‌ و خط، و به رنگ طلايى‌ زيتونى‌ ساخته مى‌‌شدند. اوج شكوفايى‌ ساخت اينگونه ظرفهاى زرين فام سده‌هاى 5 تا 9ق/11تا 15م است. سفالگران آغاز اين دوره با الهام گرفتن از آثار هنرى‌ ساسانى‌ نمونه‌هاى برجسته‌اى از ظرفهاى زرين فام پديد آوردند. مركز مهم ساخت سفالهاى زرين فام اين دوره كاشان بود كه ظرفهاى آن از ديدگاه طراحى‌ نقش، بسيار غنى‌ است. كهن‌ترين نمونه تاريخ‌دار از اين ظرفها تاريخ 575ق را بر خود دارد.

برخى‌ از پژوهشگران، اين گروه از ظرفها را به رى‌ يا جرجان نسبت داده‌اند و گروهى‌ آنها را ساخت كاشان مى‌‌دانند؛ اما با كشف شمار بسيارى‌ كوره سفالگرى‌ و قطعه‌هاى سفال گوناگون از جمله زرين فام در كاوشهاى 1350ش/1971م در گرگان، اين شهر را مى‌‌توان در شمار توليد كنندگان سفال زرين فام دانست. در اين دوره ساوه نيز از توليدكنندگان سفالنيه‌هاى زرين فام بود. بررسيهاى پوپ نه تنها نمونه‌هاى برجسته ظروف زرين فام، بلكه وجود كوره‌هاى متعدد سفالگرى‌ را در اين شهر نشان داد. برخى‌ از پژوهشگران، سبك ‌ساوه را تركيبى‌ از سبك رى‌ و كاشان به شمار مى‌‌آورند كه حاصل آرامش ناحيه ساوه در جريان حملات سپاهيان مغول بر اثر دور ماندن اين شهر از منطقه هجوم آنان بوده است. سفالينه‌هاى زرين فام افزون بر مراكز قديم در مكانهايى‌ چون تخت سليمان در آذربايجان غربى‌ كه به روزگار آباقاخان كاخى‌ بزرگ‌ بر ويرانه‌هاى آتشكده بزرگ آن برپا كردند، ساخته مى‌‌شد. نه تنها ظرفها، كه كاشيهاى زرين فام ستاره‌اى شكل و مربع نيز از بازمانده اين كاخ به دست آمده است.

ساخت ظرفهاى زرين فام در قرن 9ق/ 15م از رونق افتاد، اما در سده 10ق/16م دوباره رونق گرفت. تغييرات چشمگيرى‌ در اين دوره در شكل و اندازه ظرفها- چون ساخت سراى حاى گردن بلند و كاسه و پياله‌هاى كوچك و رواج رنگ قهوه‌اى مايل به قرمز- به وجود آمد. به گزارش سفرنامه نويسان، شهرهاى اصفهان، كاشان، كرمان و مشهد از مكانهاى ساخت سفالينه‌هاى زرين فام بوده‌اند.

ساخت سفالينه‌هايى‌ كه به نامهاى مينايى،‌‌ هفت رنگ ونقاشى‌ روى‌ لعاب مشهور است، از سده 6ق/12م آغاز شد و كهن‌ترين نمونه‌هاى تاريخ دار آن قديم‌تر از 575ق/1179م نيست. در آراستن اين زيباترين گونه سفالينه رنگهاى گوناگونى‌ چون آبى،‌‌ لاجوردى،‌‌ سبز، سفيد. فيروزه‌ى،‌‌ قهوه‌ى،‌‌ سياه و زرد به كار رفته است. تكامل تدريجى‌ نقش و نگار در سفالينه‌ها ى‌ مينايى‌ را در دو مرحله مى‌‌توان پى‌ گرفت. در سده 6ق نگاره‌ها بيشتر شامل نقوش گياهى‌ و هندسى‌ است كه تمامى‌ سطح داخلى‌ ظرف را مى‌‌پوشاند در مرحله دوم، يعنى‌ در پايان سده6 ق و اغاز سده 7ق نگاره‌هاى انسانى‌ و حيوانى‌ به تدريج جايگزين نقوش گياهى‌ و هندسى‌ شد. صحنه‌هاى برگرفته از داستانهاى تاريخى‌ و ادبى‌ ، به ويژه داستانهاى شاهنامه فردوسى‌ و نقش شكارگاه كاربرد بسيارى‌ در اينگونه ظرفها دارد. تاكنون شمار اندكى‌ سفاينه‌هاى كتيبه دار و تاريخ دار به دست آمده است و به ندرت نيز اين آثار داراى نام سازنده‌اند. بيشتر پژوهشگران شهرهاى كاشان، ساوه، نطنز، سلطان آباد، و گرگان را مراكز اصلى‌ ساخت سفالينه‌هاى منيايى‌ مى‌‌دانند.

ساخت اينگونه ظرفهاى سفالى‌ تا پايان سده 7 ق/13م ادامه يافت و از آن پس منسوخ شد و شيوه تازه‌اى در ساختن سفالينه‌هاى ايرانى‌ متداول شد كه داراى روشى‌ ساده‌تر از مينايى‌ بود و به ظروف لاجوردى‌ مشهور گرديد. در اين شيوه نقشها بارنگهاى فيروزه‌ى،‌‌ سفيد، طلايى‌ و اخرابى‌ بر روى‌ پوششى‌ از لعاب لاجوردى‌ طرح مى‌‌شد و بيشتر شامل نقوش هندسى‌ و گياهى‌ و به دو صورت ساده و برجسته بود. در سده 8ق/ 14م شيوه تزئين سفالينه‌ها با دو رنگ آبى‌ و سفيد كه برخى‌ از پژوهشگران آن را تحت تاثير ظرفهاى چينى‌ مى‌‌دانند رونق گرفت. اينگونه سفالينه‌ها در سده 9ق/15م كه همزمان با عصر تيموريان بود، نيز بر اثر مبادلات بين چين و ايران ادامه يافت. در همين دوره است كه نقش مايه‌هاى چينى‌ بر ظرفهاى ساخت ايران به طور گسترده به كار گرفته شده است. نبايد ازياد برد كه اين شيوه در ايران بى‌ سابقه نبود و پيش‌تر، يعنى‌ در سده‌هاى 3 و 4ق/ 9/10م معمول بود. هر چند در دوره‌هاى مختلف كمتر كاربرد داشت.

در عصر صفويه ساختن ظرفهاى آبى‌ و سفيد با گستردگى‌ بسيار رواج يافت. شهرهاى يزد، كرمان، اصفهان و مشهد به عنوان مركز ساخت اين سفالينه‌ها شهرت داشتند. كرمان ظرفهايى‌ به تقليد از چين مى‌ ساخت، اما طرحهاى اصلى‌ و آرايه‌هاى آن بيشتر سبك ايرانى‌ داشت. نقش مايه‌هاى سفالينه‌هاى مشهد بيشتر چينى‌ و بودايى‌ بود و نمونه‌هاى يزدى‌ و در رنگ آبى‌ مايل به خاكسترى‌ با ساخته‌هاى ديگر مراكز تفاوت داشت. نمونه‌هاى داراى تاريخ و نام سازنده نيز در ميان ساخته‌هاى مراكز ياد شده ديده مى‌‌شود. ساختن سفالينه‌هاى مشهور به «سلادن» كه انواع چينى‌ آن وارداتى‌ بود، در دوره صفويه در ايران رايج شد و اينگونه به ظرفها كه داراى بدنه‌اى سخت است و به رنگ سبز تيره و روشن ساخته شده از ديدگاه آرايه‌ها متنوع، و داراى نقش قالب زده برجسته‌اند. طرحهايى‌ چون اژدها، ابر چينى‌ و ماهى‌ از نقشهاى رايج اين دوره به شمار مى‌‌آيد. در ساختن سلادن نيز هنرمندان ايرانى‌ از مرز تقليد گذشته ، خود در شكل و آرايه ظرفها تغييراتى‌ مى‌‌دادند. شهرهاى سلطانيه اصفهان و بندر عباس احتمالا از مراكز ساخت سلادنهاى ايرانى‌ بودند.

در آغاز سده 11ق17م اوج تازه‌اى در سفالگرى‌ ايران آغاز شد؛ اما كار رقابت توليد كنندگان در صادرات و توفيق نخست آنها در معرفى‌ كردن كالاى خود به عنوان ساخته‌هاى چينى‌ و همراه شدن اين كار با سودجويى‌ دلالان خارجى‌ و نزول كيفيت كالا اين اعتبار رونق رابه زودى‌ از ميان برد . هرچند در آغاز تعيين تفاوت بين ساخته‌هاى آبى‌ و سفيد ايرانى‌ و چينى‌ ميسر نبود، ساخته‌هاى آبى‌ و سفيد ايرانى‌ در اين سده به خاور دور و سرزمينهاى زير نفوذ هلند و حتى‌ ژاپن نيز فرستاده شد. در پايان سده 12ق/18م خط پايانى‌ بر زندگى‌ هنر ديرپا و پربار سفالگرى‌ ايران كشيده شد و سيل بنيان كن سفالينه‌هاى خارجى‌ هنر سفالگرى‌ و هنرمندان آن را از ميدان به در برد..

 

* منبع : سمسار ، محمد حسن . ” مدخل ايران “ . دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ . زيرنظر كاظم موسوى‌ بجنوردى‌ . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ ، 1367- ، جلد 10، ص 640 ـ 638

 
مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 4177
 بازدید امروز : 581
 کل بازدید : 4956998
 بازدیدکنندگان آنلاين : 3
 زمان بازدید : 7.2344