تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

 بررسى‌ سير تاريخى‌ تصوف و عرفان در ايران، از آنچه در اين باره در قلمرو فرهنگ و تمدن اسلامى‌ به نحو كلى‌ مى‌‌توان گفت، جدا نيست. اين مباحث با عنوان «عرفان و تصوف» در مقاله اسلام آمده است. در اينجا تصويرى‌ كلى‌ از سير تصوف و عرفان در ايران به دست داده مى‌‌شود و براى تفضيل هر يك از موضوعات و عناوين فرعى‌ كه ممكن است در چنين مقاله‌اى طرح گردد، مى‌‌توان به مقاله عرفان و تصوف در اسلام رجوع كرد.

تصوف و عرفان از درخشانترين وجوه فرهنگى‌ تمدن ايران و اسلام به شمار مى‌‌رود. اما آوردن تعريف دقيق و جامع و مانعى‌ از آن سخت دشوار، و بيان ماهيت آن تقريبا نامكن است. اشتقاق نام صوفيه نيز محل اختلاف است (نولدكه، 45TT: همايى،‌‌ 63-82) و به نظر مى‌‌رسد كه وجه اشتقاق درست همان نسبت به لفظ صوف است به مناسبت پشمينه پوشى‌ صوفيه.

مراحل نخست تصوف در اسلام با تزهد و تجرد و دورى‌ گزيدن از اغراض و آمال دنيوى‌ و پيروى‌ از راه و روش زندگانى‌ اصحاب پيامبر اكرم (ص) آغاز شد و در سده‌هاى 3 و 4 ق/ 9 و 10 م با ظهور كسانى‌ چون بايزيد بسطامى،‌‌ ذوالنون مصرى،‌‌ جنيد بغدادى‌ و حسين منصور حلاج به تدريج ابعاد و جنبه‌هاى نظرى‌ به خود گرفت. اين ويژگى‌ در سده‌هاى بعد رو به رشد نهاد و به صورت جريان فكرى‌ و فرهنگى‌ دامنه‌دارى‌ درآمد كه به تشكيل مكاتب و سلسله‌هاى مختلف منجر شد و به سبب غلبه احوال و عوامل ذوقى‌ و عاطفى‌ و تأكيد بر باطن و حقيقت اعمال و آراء اعتقادى‌ و تأسيس روشها و طريقه‌هاى سلوك روحانى،‌‌ درحيات اخلاقى‌ و دينى‌ و ايمانى‌ مردم، و طبعا در حيات اجتماعى‌ طبقات مختلف با گستردگى‌ تمام مؤثر افتاد.

از اقوالى‌ كه در تفاوت بين عالم و عارف آورده‌اند. برمى‌‌آيد كه عرفان نه فقط در برابر زهد اهل رسوم، بلكه در مقابل علم اهل رسوم نيز قرار دارد و اين از آن روست كه علم اهل عرفان مبتنى‌ بر كشف و وجدان است و بر اساس آن تزكيه و تصفيه نفسانى‌ است. در واقع كمال مطلوب اهل عرفان تخلق به اخلاق الله و تجرد از ماسوى‌ الله است؛ از همين جاست كه حكماى اشراقى‌ خود را به تصوف و مبانى‌ عرفانى‌ نزديك مى‌‌ديده‌اند و حتى‌ بعضى‌ از عارفان و مشايخ صوفيه مانند بايزيد بسطامى‌ و سهل تسترى‌ را در شمار حكماى حقيقى‌ آورده‌اند. به هر حال، نزد اهل تحقيق بين تصوف و عرفان رابطه عموم و خصوص وجود دارد و تصوف اعم است. اما در عين تلازم و تقارب، در حقيقت و معناى اين دو لفظ نوعى‌ تمايز هست و مى‌‌توان آنها را دو گونه يا دو جنبه متمايز از يك نوع حيات دينى‌ تلقى‌ كرد كه هر دو متضمن اعراض از متاع دنيا و مبتنى‌ بر تزكيه نفس است. اما تصوف روى‌ در عمل دارد و عرفان روى‌ در علم و نظر؛ و اهل خانقاه و اغلب مشايخ بزرگ جامع هر دو جنبه بوده‌اند.

صوفيه در مورد اسناد خرقه و سلوك در مقامات نيز در عين اختلاف در جزئيات ، در كليات مبانى‌ و نظرگاههاى مشابه اشتراك دارند و غالبا امام على‌ (ع) را مرشد و پيشواى خود خوانده، و آن حضرت را «آدم اوليا» گفته‌اند. از جمله سلسله‌هايى‌ كه نسبت ارشاد خود را به امام (ع) رسانده‌اند. مى‌‌توان از كبرويه، همدانيه، نوربخشيه، ذهبيه و نعمه اللهيه و بعضى‌ از مشايخ مولويه ياد كرد. حتى‌ كسانى‌ مانند علاءالدوله سمنانى‌ معتقدند كه هر يك از اوليا و مشايخ كه نسبت طريقه خود را به حضرت على‌ (ع) نرسانند، شايسته پيروى‌ نيستند. البته روايات مروى‌ از امامان (ع) مؤيد اين ارتباط نيست، ولى‌ اهميتى‌ كه بعضى‌ از اصحاب و نزديكان امام على‌ (ع) چون كميل، سلمان و اويس قرنى‌ در معارف صوفيه دارند و شهرت انتساب بايزيد بسطامى‌ به امام صادق (ع)، شقيق بلخى‌ به امام كاظم(ع)، معروف كرخى‌ به امام رضا (ع)، موجب نزديك شدن تدريجى‌ تصوف به تشيع شده است. محققان علماى شيعه هرگونه ارتباط مشايخ صوفيه را با امامان انكار كرده‌اند. ولى‌ به هر حال تأثير، تشيع را بر تصوف نمى‌‌توان انكار كرد و در اين باب شواهد و قراين بسيار در دست است.

تاريخ تصوف و عرفان در مسير تحول خويش از چند مرحله گذشته است. اين حركت فكرى‌ و دينى‌ در آغاز سعى‌ داشت كه با تكيه بر باطن و حقيقت امور و اعمال دينى‌ به درون جامعه راه يابد و در ميان مذاهب اسلامى‌ جايى‌ براى خود باز كند. در مرحله ديگر، در مقابله و مواجهه با مخالفتهاى اهل ظاهر، ناچار بود كه براى ادامه موجوديت خود به نوعى‌ ميان طريقت و شريعت توافق و سازگارى‌ ايجاد كند و خود را از سوءطن و اتهام كسانى‌ كه آن را جريانى‌ مخالف شرع وانمود مى‌‌كردند، برهاند. آخرين مرحله اين سير ايجاد سلسله‌ها و تأسيس خانقاهها و پديد آوردن آثار تعليمى‌ و تمثيلى‌ بديع بود كه ميراث فرهنگى‌ و معنوى‌ بزرگ و ارجمندى‌ براى جامعه اسلامى‌ برجاى گذارد.

تصوف در ميان مسلمانان از دوره صحابه و سپس تابعين آغاز گرديد و آنچه موجب رواج آن شد، روى‌ گردانى‌ از تنعم و تجملى‌ بود كه در پى‌ فتوحات اسلامى‌ پديد آمده بود. اما اينكه احوال زهاد مسيحى‌ و صديقان مانوى‌ و مرتاضان هندى‌ را در نشر و تئسعه زهد در ميان مسلمانان مؤثر دانسته‌اند. جز بر حدس و گمان مبتنى‌ نيست و موارد شباهت و قرابت چيزى‌ جز تشابه و توارد به نظر نمى‌‌آيد. صوفيه خود، تمامى‌ حالات و مقامات خويش را بر آيات و احاديث مستند مى‌‌دارند. پيروى‌ از روش رسول خدا (ص) والتزام به سيرت او در اجتناب از حطام دنيوى،‌‌ احتراز از تجرد و رهبانيت كه صوفيه آن را «فقر محمدي»، در مقابل فقر عيسوى‌ خوانده‌اند. و حتى‌ سابقه پشمينه پوشى‌ در ميان صحابه و تابعين همگى‌ نكات و حقايقى‌ است كه بر آراء برخى‌ از محققان امروزى‌ كه تصوف اسلامى‌ را تقليدى‌ از زهد و رهبانيت مسيحى،‌‌ يا واكنش روح آريايى‌ در مقابل روح سامى‌ و يا عوامل ديگرى‌ از اين نوع دانسته‌اند، مهر بى‌‌اعتبارى‌ مى‌‌زند.

در چند قرن نخست، مشايخ صوفيه، چون ابوالحسن خرقانى‌ و ابوسعيد در مجالس و حلقه‌هاى محدود، و از طريق وعظ و نقل به تعليم و ارشاد مى‌‌پرداختند و گاه نيز در فضاى روحانى‌ و شوق انگيز ذكر و سماع به تبليغ و تلقين احوال عرفانى‌ مشغول مى‌‌شدند. بعدها كه شمار فرقه‌ها و مسلكهاى صوفيه ببيشتر شد، سلسله‌ها و طريقه‌هاى مختلف در خانقاهها و درجات و مراتب خانقاهى‌ به وجود آمد و سلسله مشايخ به صورت توالى‌ طبقات دنبال گرديد. گذشته از اينكه صوفيه بزرگ طبقات ششگانه چون حارث محاسبى،‌‌ بايزيد بسطامى،‌‌ ابوالحسن نورى‌ ، سهل بن عبدالله تسترى،‌‌ محمد بن على‌ ترمذى‌ ، ممشاد دينورى،‌‌ مرتعش نيشابورى،‌‌ ابوبكر بن يزدانيار، ابويعقوب نهرجورى،‌‌ ابومنصور معمر اصفهانى،‌‌ ابوالحسن خرقانى،‌‌ ابوالحسن خرقانى،‌‌ ابوسعيد ابوالخير، ابوالقاسم قشيرى،‌‌ خواجه عبدالله انصارى،‌‌ ابواسحاق كازرونى‌ و احمد جام از ايرانيان بوده‌اند. سلسله‌هاى بزرگ و معروف چون سهرورديه، كبرويه، قادريه، مولويه، چشتيه، نقشبنديه، نوربخشيه، ذهبيه و نعمتاللهيه نيز غالبا يا در ايران تاسيس شده، و يا مؤسسان و شخصيتهاى برجسته و مؤثر آنها از ايرانيان بوده‌اند.

درمراحل نخستين رشد و گسترش تصوف در اسلام پيش از تشكيل سلسله‌هاى معروف، لااقل 3 شيخ بزرگ در ايران عهد غزنوى‌ به شهرت بسيار رسيدند: ابوالحسن خرقانى،‌‌ ابوسعيد ابوالخير و ابواسحاق كازروني. اين هر سه در عصر خود از ائمه صوفيه بودند و پس از اينان با ظهور با ظهور كسانى‌ چون خواجه عبدالله انصارى‌ و شيخ احمد غزالى‌ و عين القضات همدانى‌ تقرير و بيان لطايف و معانى‌ صوفيانه در قالب نظم و نثر فارسى‌ رونق و رواج گرفت؛ و اين جريانى‌ بود كه با نبوغ فكرى‌ و شاعرانه كسانى‌ چون سنايى‌ و عطار و مولوى‌ به اوج قوت و اعتلاى خود رسيد و به صورت نهضتى‌ دامنه‌دار و بنيادى‌ سراسر حيات روحى‌ و فكرى‌ و فرهنگى‌ جامعه را در ادوار و سده‌هاى بعد در برگرفت. در اين ميان سهم ابوحامد محمد غزالى‌ ، برادر شيخ احمد غزالى‌ در تلفيق شريعت و طريقت و سعى‌ در نزديك كردن ديدگاهها بسيار مهم و مؤثر بوده است.

اما در ميان حكما، برخلاف فقها، تصوف با نوعى‌ تأييد مواجه شد. با آنكه صوفيه عقل را در شناخت حقايق عاجز، موقوف يا مردود مى‌‌دانستند، و بعضى‌ نيز به «طور ماوراء عقل» قائل شدند. حكماى اسلامى‌ به ديددگاه آنان در مرد علم كشفى‌ و شهودى‌ با تسامح مى‌‌نگريستند و حتى‌ فارابى‌ از حيث تفكر به صوفيان عصر خويش بيشتر شباهت داشت و سخنان او درباره اتصال به عقل فعال در واقع بيان نوعى‌ تجربه صوفيانه از مقوله «جذب» است. ابن سينا هم با آنكه حيات ظاهرى‌ او با شيوه رايج ميان صوفيه تفاوت بسيار دارد، در اواخر كتاب اشارات عالى‌‌ترين تقرير از نظريه اهل عرفان را در زبان فلسفى‌ عرضه مى‌‌كند. همچنين قصيده عينيه او و مخصوصا رسائل رمزيش به نام حى‌‌بن‌يقظان و رساله‌الطير از تاثير تصوف خالى‌ نيست. خواجه نصيرالدين طوسى‌ رساله‌اى در بيان اصول تصوف تأليف كرد. عرفان نظرى‌ ابن عربى‌ نيز در افكار حكماى مكتب فارس و اصفهان و همچنين در آراء كسانى‌ چون صدرالدين شيرازى‌ و پيروان مكتب او شديدا مؤثر افتاد. حكمت اشراقى‌ شيخ شهاب‌الدين سهروردى‌ با اقوال صوفيه همانندى‌ مشهودى‌ دارد و رسائل فارسى‌ او بيشتر داراى رنگ و كيفيت صوفيانه است و حكمت كشفى‌ و ذوقى‌ او و تاكيدش بر انقطاع و انسلاخ از برازخ ظلمانى‌ در حقيقت بيان نظرگاه اهل عرفان به شمار مى‌‌آيد. رسائل رمزى‌ فارسى‌ او چنان از آراء صوفيه متأثر است كه نوعى‌ ارتباط ميان حكمت اشراقى‌ و تصوف را مسلم مى‌‌دارد.

 

* منبع :بخش عرفان واديان . ” مدخل ايران “ . دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ . زيرنظر كاظم موسوى‌ بجنوردى‌ . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ ، 1367- ، جلد 10، ص 606 ـ 604

 

مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 4359
 بازدید امروز : 1633
 کل بازدید : 5030380
 بازدیدکنندگان آنلاين : 5
 زمان بازدید : 6.7813