تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد

 ‌مراكز اصلى‌ رواج زبانهاى تركى‌ شبه جزيره بالكان ، تركيه ، ايران ، قفقاز ، جمهوريهاى آسياى مركزى‌ ، شمال غربى‌ چين و منطقه سيبرى‌ است . برخى‌ از زبان‌شناسان زبانهاى تركى‌ را همراه با زبانهاى مغولى‌ و تونگوزى‌ 3 شاخه از خانواده زبانهاى آلتايى‌ به شمار مى‌‌آورند و بر اين اساس تركى‌ را آلتايى‌ غربى‌ ، و مغولى‌ و تونگوزى‌ را آلتايى‌ شرقى‌ مى‌‌نامند. عده‌اى نيز پا را فراتر نهاده ، زبانهاى كره‌اى و ژاپنى‌ ، و گاه حتى‌ زبانهاى خانواده اورالى‌ (مانند فنلادى‌ و مجارى) را خويشاوندان خانواده فرضى‌ آلتايى‌ معرفى‌ مى‌‌كنند. با وجود اين ، هرچند از لحاظ رده‌شناسى‌ شباهتهاى ساختارى‌ بسيارى‌ ميان اين زبانها وجود دارد ، نمى‌‌توان آنها را هم‌خانواده دانست. حتى‌ وجود واژه‌هاى مشترك ميان زبانهاى تركى‌ ، مغولى‌ و تونگوزى‌ هم به دليل تماس دراز مدت ميان سخنگويان اين زبانها بوده است و دليلى‌ بر اصل مشترك آنها نيست.

كهن‌ترين آثار بازمانده تركى‌ كتيبه‌هاى ارخن1 و دست‌نوشته‌هاى اويغورى‌ كهن است كه به اوايل سده 2ق/8م تعلق دارد.

مهمترين ويژگيهاى مشترك زبانهاى تركى‌ اينهاست :

1. ساختار پيوندى‌

2. هماهنگى‌ مصوتها (همگون‌سازى‌ مصوت موجود در پسوند با مصوت موجود در ماده كلمه)

3. استفاده نكردن از حرف تعريف

4. نبود جنس دستورى

5. كاربرد صفت پيش از موصوف و نبود مطابقت ميان آن دو

6. اولويت استفاده از حروف اضافه پسايند

7. كاربرد بندهاى موصولى‌ پيش از هسته اسمي

8. منفى‌ كردن فعل به كمك ميانوند نفى‌ كه غالباً بى‌‌تكيه است

9. قرار گرفتن فعل در پايان جمله.

تنوع گويشها و لهجه‌هاى تركى‌ به اندازه‌اى است كه تعيين شمار دقيق آنها تقريباً ناممكن است و نمى‌‌توان به آسانى‌ آنها را طبقه‌بندى‌ كرد. با وجود اين، تاكنون تقسيم‌بنديهاى متفاوتى‌ از زبانهاى تركى‌ ارائه شده كه مهم‌ترين آنها تقسيم‌بندى‌ ترك‌شناس روس باسكاكوف است ، بدين شرح : الف ـ هونى‌ غربى‌ ، شامل اينها:

1. بلغارى‌ ، چوواش

2. اوغوز

3. قبچاق

4. قارلق. 

ب ـ هونى‌ شرقى‌ ، شامل اينها:

1. گروه اويغور

2. گروه قرقيز ـ قبچاق.

زبانهاى تركى‌ رايج در ايران عبارتند از : تركى‌ آذرى‌ يا آذربايجانى‌ ، تركى‌ افشارى‌ ، تركى‌ خراسانى‌ ، تركمنى‌ و خلجى‌ كه هر يك گونه‌هاى خاص خود را دارد . از اين ميان ، تركى‌ آذرى‌ ، تركى‌ افشارى‌ ، تركى‌ خراسانى‌ و تركمنى‌ به همراه تركى‌ آناتوليايى‌ 5 عضو اصلى‌ شاخه اوغوز (تركى‌ جنوب غربى) را تشكيل مى‌‌دهند. زبان خلجى‌ را سابقاً گويشى‌ از تركى‌ آذرى‌ مى‌‌پنداشتند ، اما اين نظريه اكنون پذيرفتنى‌ نيست.

تركى‌ آذرى‌ : پيش از گسترش زبان تركى‌ در آذربايجان ، زبان آذرى‌ ـ كه از زبانهاى ايرانى‌ غربى‌ بود ـ در آن منطقه رواج داشت . پس از روى‌ كار آمدن سلجوقيان ترك زبان ، انبوهى‌ از ترك زبانان به سوى‌ غرب سرازير شدند و در ايران ، عراق ، سوريه و آسياى صغير سكنى‌ گزيدند . به دنبال آن در زمان حكومت ايلخانان ، تيموريان ، تركمانان قراقويونلو و به خصوص در زمان حكومت تركمانان آق‌قويونلو ـ كه مركز حكومتشان آذربايجان بود ـ تركى‌ گسترشى‌ بيش از پيش يافت و سرانجام در اواخر سده 11ق/17م جاى زبان آذرى‌ را در اكثر مناطق گرفت ، تا بدانجا كه حتى‌ صفويان ايرانى‌ تبار نيز ترك زبان شدند.

هم‌اكنون تركى‌ آذرى‌ يا آذربايجانى‌ رايج‌ترين زبان تركى‌ در ايران است و گونه‌هاى آن را در اكثر استانهاى ايران ، به خصوص در استانهاى آذربايجان شرقى‌ ، آذربايجان غربى‌ ، اردبيل و زنجان ، مى‌‌توان يافت.. اين زبان در خارج از مرزهاى ايران در جمهورى‌ آذربايجان ، ارمنستان ، گرجستان ، عراق ، تركيه ، سوريه و حتى‌ افغانستان نيز پاسخگويانى‌ دارد.

گويشهاى تركى‌ آذرى‌ اينهاست:

1. گروه شرقى‌ : دربند ، كوبا (قوبه) ، شماخى‌ ، باكو ، سليانى‌ و لنكران

2. گروه غربى‌ : قزاق (با قزاقى‌ رايج در قزاقستان متفاوت است) ، گويش طايفه آيروم و گويش حاشيه رود بورچالا

3. گروه شمالى‌ : زاكاتالى‌ ، نوخا و كوتكاشن

4. گروه جنوبى‌ : ايروان ، نخجوان و اردوباد

5. گروه مركزى‌ : گنجه و شوشا

6. گويشهاى شمال عراق

7. گويشهاى شمال غرب ايران : تبريز ، اروميه و … تا حوالى‌ قزوين در شرق

8. گويش جنوب شرق درياى خزر (گلوگاه) . اين گويشها را نيز مى‌‌توان بدين مجموعه افزود :

1. آناتوليايى‌ شرقى

2. قشقايى

3. اينالو

4. سنقرى

5. گويشهاى جنوب قم

6. افشارى‌ كابل.

از تفاوتهاى مهم ميان گويشهاى تركى‌ آذرى‌ جمهورى‌ آذربايجان و نواحى‌ اطراف آن با گويشهاى تركى‌ آذرى‌ رايج در ايران ، منشأ واژه‌هاى دخيل آنهاست . در جمهورى‌ آذربايجان اكثر واژه‌هاى دخيل ، روسى‌ يا لاتينى‌ است ، اما در ايران اكثر واژه‌هاى دخيل اصل فارسى‌ يا عربى‌ دارد.

خط عربى‌ از ديرباز با پاره‌اى تغييرات براى نگارش تركى‌ آذرى‌ مورد استفاده قرار مى‌‌گرفت و هنوز هم در ميان ترك زبانان ايران و كشورهاى عربى‌ رايج است ؛ اما در جمهورى‌ آذربايجان از 1925م/1304 ش خطى‌ مأخوذ از لاتينى‌ رواج يافت كه 3 گونه متفاوت داشت . پس از آن از 1939م/1318 ش خطى‌ مأخوذ از خط سيريلى‌ جاى خط لاتينى‌ را گرفت كه تا 1958 م/1377 ش 5 گونه متفاوت از آن به كار برده مى‌‌شد.

2.تركى‌ افشارى‌ : افشارها طايفه‌اى از اوغوزها هستند كه در ايران ، تركيه و افغانستان پراكنده‌اند . مراكز اصلى‌ آنان استانهاى فارس ، كرمان و خراسان است ، اما تيره‌هايى‌ از آنان را در استانهاى آذربايجان ، زنجان ، قزوين ، كرمانشاه ، كهگيلويه و بويراحمد و همدان مى‌‌توان يافت .

تركى‌ افشارى‌ گويشهاى متعددى‌ دارد و گونه‌اى از آن در كابل نيز رايج است . منطقه وسيع ميان قزوين و خلجستان محل گذر از تركى‌ آذرى‌ به تركى‌ افشارى‌ و گاه محل اختلاط آن دو است ، اما در جنوب جاده همدان ـ قم ، غلبه با گويشهاى افشارى‌ است كه شامل گويش ايل قشقايى‌ و ايل اينالو در استان فارس نيز مي‌‌شود. گويش شاخه‌اى از ايل قشقايى‌ به نام قليچ متفاوت با ديگران است.

تركى‌ خراسانى‌ : تركى‌ خراسانى‌ ـ كه گاه قوچانى‌ نيز خوانده مى‌‌شود ـ در استان خراسان ، و به خصوص در اسفراين ، بجنورد ، درگز ، سبزوار ، شيروان ، قوچان ، كلات نادرى‌ و نيشابور رايج است . اين زبان سخنگويانى‌ نيز در جمهورى‌ تركمنستان و شمال غربى‌ افغانستان دارد.. برخى‌ از ويژگيهاى تركمنى‌ و ازبكى‌ (از شاخه قارلق) را در تركى‌ خراسانى‌ مى‌‌توان مشاهده كرد.

4. تركمنى‌ : مركز اصلى‌ اين زبان جمهورى‌ تركمنستان است ، اما سخنگويان آن را در جمهوريهاى ازبكستان ، تاجيكستان ، قزاقستان ، و نيز ايران ، افغانستان ، پاكستان و تركيه مى‌‌توان يافت.

تركمنهاى ايران از 4 طايفه تكه ، گوگلان ، نخورلى‌ و يموت هستند و اكثر آنان در شمال استانهاى مازندران ، گلستان و خراسان ، به خصوص در شهرهاى گنبد قابوس ، بندر تركمن و درگز سكنى‌ دارند . به علاوه ، ايل قراپاپاق (بزچلو) در غرب درياچه اورميه و نيز برخى‌ از اقوام غير تركمن ، مانند تركان حاجيلر (افشار ، همان ، 2/1059) ، به گويشى‌ از تركمنى‌ سخن مى‌‌گويند .

تركمنهاى ايران هنوز براى نگارش زبان خويش از خط عربى‌ استفاده مى‌‌كنند ، اما تركمنهاى آسياى مركزى‌ از 1929 م/1308 ش گونه‌اى از خط لاتينى‌ را مورد استفاده قرار دادند كه پس از 3 بار تغيير ، سرانجام در 1940م/1319 ش جاى خود را به خط سيريلى‌ داد.

5. خلجى‌ : خلجها احتمالاً هم نژادان شاهان خلجى‌ هند و غلزاييهاى قندهار (افغانستان) هستند. زبان خلجى‌ را ـ كه در استان مركزى‌ و به خصوص در اطراف ساوه رواج دارد ـ عضوى‌ از شاخه تركى‌ مركزى‌ و هم خانواده با اويغورى‌ و قرقيزى‌ ، يا عضوى‌ از شاخه شمال شرقى‌ زبانهاى تركى‌ و هم خانواده با زبانهايى‌ چون آلتاى ، خاكاس و ياكوت (در سيبرى) و تووايى‌ (در سيبرى‌ و مغولستان) مى‌‌دانند. اين زبان بسيار تحت‌تأثير زبان فارسى‌ بوده است ، تا بدانجا كه حدود 80% واژه‌هاى آن اصل فارسى‌ دارد . از آنجا كه اين زبان صورت كهن واژه‌هاى اصيل تركى‌ و نيز تلفظ كهن واژه‌هاى دخيل ايرانى‌ را به نمايش مى‌‌گذارد ، بررسى‌ آن براى ترك‌شناسى‌ و نيز زبان‌شناسى‌ ايرانى‌ حائز اهميت فراوان است . به علاوه ، بسيارى‌ از واژه‌هاى گويشهاى مركزى‌ ايران ، مثلاً آشتيانى‌ را مى‌‌توان در اين زبان يافت.

 

رضايى‌ باغ بيدى‌ ، حسن . ” مدخل ايران “ . دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ . زيرنظر كاظم موسوى‌ بجنوردى‌ . تهران : مركز دايره المعارف بزرگ اسلامى‌ ، 1367- ، جلد 10، ص 553 ـ 551

* منبع :

مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 4223
 بازدید امروز : 2376
 کل بازدید : 5109386
 بازدیدکنندگان آنلاين : 4
 زمان بازدید : 7.7500