تصاویر ایران

مشاهير و چهره‌های ماندگار

مقالات همايش

دانشجویان

مجله الکترونیکی

نظرسنجی
نظرسنجي غير فعال مي باشد
ايران بر خلاف بسياری از كشورهای بزرگ آسیا كه رودهای دائمی و پر آب دارند، از داشتن رودهای بزرگ محروم است واین امر نتیجه‌ی مستقیم شرایط خشك و نامساعد آب و هوایی آن است. با این همه، رودهای دائمی یا فصلی بسیاری در ایران جریان دارد كه به دریاهای مجاور یا كویرها و دریاچه‌های داخلی می‌ریزند:

1. حوضه‌ی آبریز دریای خزر: این حوضه با 177 هزار كمـ 2 وسعت (11% مساحت كشور)، در گستره‌ای میان آرارات در شمال غربی كشور تا سرچشمه‌های اترك و گرگان در نزدیكی شیروان (خراسان) و خط الراس‌های رشته‌های طالش و البرز واقع است. میزان متوسط باران این حوضه را 97 سانتی‌متر، و جمع آب حاصل از این باران را در سال زراعی 1374-1375 ش 41/68 میلیارد مـ 3 برآورد كرده‌اند.

بخش مركزی حوضه‌ی خزر از آستارا در مغرب، تا بندرگز در مشرق را در بر دارد كه در این فاصله ده‌ها و صدها جویبار آبهای دامنه‌های شمالی البرز را به دریای خزر می‌رسانند. مهم‌ترین رود این بخش سفیدرود است كه از منطقه‌ی وسیعی در دامنه‌های كوه‌های الوند، پنجه علی، چهل چشمه، قره داغ، قیدار و زنجان سرچشمه می‌گیرد. از پیوند این شاخه‌ها رودی به نام قزل اوزن به وجود می‌آید كه از قافلان كوه گذشته، جلگه‌ی میانه را سیراب می‌كند و با دریافت شاخه‌ی دیگری و طی مسیر پیچیده‌ای به سد سفید رود در منجیل می‌رسد و در آنجاست كه شاخه‌ی بزرگ شاهرود از مشرق بدان متصل می‌گردد؛ از منجیل و پس از سد سفید رود رو به شمال جریان پیدا كرده، در نقطه‌ای به نام امام زاده هاشم به جلگه‌ی دلتایی خود به وسعت 3.600 كمـ 2 وارد می‌شود و آنگاه از طریق صدها كانال و آبراه زراعی به دریای خزر می‌ریزد. طول سفیدرود را 800 كمـ و وسعت حوضه‌ی آن را 50 هزار كمـ 2 برآورد كرده‌اند. پس از سفید رود رودهای متعددی در بخش مركزی حوضه وجود دارد كه اهم آنها از مغرب به مشرق اینهاست: سه هزار، چالوس، هراز، بابل، تالار، تجن و نكا كه هر یك جلگه‌ و دلتایی جداگانه دارند و دهها آبادی را در مسیر خود آبیاری می‌كنند.

در بخش شرقی حوضه‌ی خزر دو رود بزرگ اترك در شمال، و گرگان در جنوب جریان دارد. رود اترك از شمال قوچان سرچشمه می‌گیرد و قسمتی از آن مرز میان ایران و جمهوری تركمنستان را به وجود می‌آورد. طول آن حدود 600 كمـ،، و عرض آن از 60 تا 120 متر تفاوت می‌كند. رود گرگان با 300 كمـ طول از حوالی مراوه تپه برخاسته، در جنوب دشت گرگان كه از رسوبات این دو رود به وجود آمده است، به دریای خزر می‌ریزد.

2.حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان:‌ مساحت بخشی از ایران جنوبی كه آب‌های آن به دو دریای جنوب می‌ریزد، 430 هزار كمـ 2 یا حدود وسعت كشور برآورد شده است. این حوضه‌ی وسیع میان سواحل خلیج فارس و دریای عمان و خطی كه خط الراس كوه‌های چهل چشمه، پنجه علی، الوند، دره بید، كوهرنگ، ازنا، اینار، سبزپوشان (شمال شیراز) استهبانات، داراب، كهنوج،‌بشاگرد و بم‌پشت را به هم وصل می‌كند، قرار گرفته است. این منطقه‌ی وسیع از نواحی كم باران كشور است، ولی به علت وسعت بسیار، جمع آبی كه از راه باران در سال 1375 ش دریافت كرد، 65/212 میلیارد مـ 3، یعنی بیشتر از 40% تمامی آب باران كشور در آن سال (8/511 میلیارد مـ 3)،‌ بوده است.

رودهای این حوضه را می‌توان بر حسب مصب آن‌ها به دو قسمت تقسیم كرد: اول رودهایی كه آب آن‌ها پیش از استفاده از كشور خارج می‌شود. این دسته تمامی رودخانه‌های زاگرس شمالی را، بجز آنهایی كه در حوضه كارون قرار دارند، شامل است و به عبارت دیگر تمامی رودهایی را كه در 600 كمـ فاصله‌ی میان نوسود و هورالعظیم جریان دارند، در بر می‌گیرد؛ مانندسیروان در شمال، كرخه در جنوب و چندین رودخانة دیگر نزدیك میان این دو كه آب همه آنها وارد خاك عراق شده، از طریق رود دجله به اروند رود می‌ریزند. دوم رودهایی كه مستقیماً با دریاهای جنوب ارتباط دارند كه مهم‌ترین آن‌ها رود كارون است كه طول آن از سرچشمه‌اش در زردكوه تا خرمشهر – كه در آنجا به اروند رود متصل می‌شود – 850 كمـ است و از شاخه‌های عمده آن دز و خرسان را می‌توان نام برد. كارون در بندقیر كه وارد جلگه خوزستان می‌شود، همیشه پر آب است و میزان تخلیه متوسط آن به 630 مـ 3 در ثانیه می‌رسد كه در هیچ رود دیگر ایران نظیر و مانند ندارد. كارون هنگام طغیان هزاران كیلومتر مربع از خاك خوزستان را از سیلاب می‌پوشاند و موجب خسارت فراوان می‌گردد. پس از كارون هر چه به سمت مشرق پیش رویم، از اهمیت، اعتبار و مقدار آب رودها كاسته می‌شود و عمده این رودها اینهاست: جراحی، هندیجان، دالكی، مند، مهران، میناب و سر انجام باهوكلات در انتهای شرقی بلوچستان.

3. حوضه آبریز دریاچه‌ی اورمیه.

4. حوضه مركزی: از مجموع مساحت ایران 831 هزار كمـ 2 یا نیمی از كل وسعت كشور در وضعی قرار گرفته كه آبهای آن به دریای آزاد جنوب یا دریای خزر راه ندارد. باران متوسط تمام این منطقه بجز در مرتفعات متفرقه‌ی آن كمتر از 10 سانتی متر در سال است و به همین علت، جمع آبی كه در 1375 ش از ریزش باران در این حوضه وسیع حاصل شده، از 189 میلیارد مـ 3 تجاوز نكرده است. حوضه آبریز مركزی خود از چند حوضه‌ی مستقل و كوچك تشكیل شده كه كمتر با یكدیگر ارتباط پیدا می‌كنند. عمده‌ترین این حوضه‌های فرعی اینهاست: حوض سلطان كه میان تهران و قم واقع است و مانده‌ی آبهای جاجرود، كرج، ابهررود، قره چای و قم رود بدان می‌ریزد؛ حوضه‌ی اصفهان سیرجان كه زاینده‌رود مهم‌ترین رود آن است و كویرهای ابركوه و مروست را در بر دارد؛ حوضه یزد -اردستان كه رود مشخصی ندارد و كویرهای عقدا و بافق جزو آن محسوب می‌شوند؛ حوضه‌های دشت كویر و دشت لوت كه شرح آن گذشته است؛ حوضه جزموریان كه مانند بشقاب گود و درازی در وسط بلوچستان در جنوب شرقی ایران میان كوه‌های موازی در دو طرف واقع شده، و مهم‌ترین مجاری آبهای آن هلیل رود در مغرب و رود بمپور در مشرق است كه اولی از دامنه‌های جبال بارز و دوم از دامنه‌های كوههای شرقی بلوچستان سرچشمه گرفته، از دو سمت به حفره مركزی كه هامون جزموریان نامیده می‌شود،‌ منتهی می‌گردند.

5. حوضه آبریز هامون: این حوضه بر خلاف نواحی غربی ایران كه آبهای آن به خارج سرازیر می‌شود، در مشرق ایران از آب وارداتی بهره‌مند می‌شود. هیرمند كه از كوه‌های مركزی افغانستان سرچشمه می‌گیرد، 1.200 كمـ طول دارد و از این لحاظ بزرگ‌ترین و طولانی‌ترین رود فلات ایران به شمار می‌رود كه تماماً در خاك افغانستان جاری است. حوضه هامون 106 هزار كمـ 2 در داخل مرزهای سیاسی ایران وسعت دارد كه در منطقه بسیار خشك و بیابانی با بارانی كمتر از 10 سانتی‌متر قرار دارد. حوضه‌ی هامون مانند نواری به طول 750 و عرض متوسط حدود 150 كمـ بخش عمده‌ای از حاشیه‌ی شرقی ایران میان تایباد در شمال، و زاهدان در جنوب را در بر گرفته، ولی در تمامی این وسعت حتی یك آبراه مهم وجود ندارد.

6. حوضه سرخس: حوضه كوچك سرخس در انتهای شمال شرقی كشور است كه فقط 44 هزار كمـ 2 وسعت دارد و از دو رودخانه تشكیل شده است: یكی كشف رود در شمال خراسان كه از مرتفعات شرقی شیروان سرچشمه گرفته، میان دو رشته‌ی هزار مسجد در شمال و بینالود در جنوب به سمت مشرق جریان دارد و جلگه‌ی حاصل‌خیز مشهد را سیراب می‌كند و دیگری هریرود كه مانند هیرمند در افغانستان جاری است و تنها بخش انتهایی آن كه از جنوب به شمال جریان دارد، بخشی از مرز سیاسی میان ایران و افغانستان را تشكیل می‌دهد و در ایران آب مهمی به آن اضافه نمی‌شود. آنچه از آب این دو رود از بهره‌برداری‌ها بر جا می‌ماند، در ریگزارهای تركمنستان از میان می‌رود. باران متوسط حوضه كمتر از 20 سانتی‌متر در سال، و جمع آب حاصل از باران در 1375 ش فقط 04/6 میلیارد مـ 3 بوده است.

 

* منبع :گنجی ، محمدحسن . ” مدخل ایران “ . دایره المعارف بزرگ اسلامی . زیرنظر كاظم موسوی بجنوردی . تهران : مركز دایره المعارف بزرگ اسلامی ، 1367- ، جلد 10، ص 508 ـ 506

* منبع :
مناسبت ها

 

 
 

 

 

 
 
 
 

آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 16134
 بازدید امروز : 1367
 کل بازدید : 4944945
 بازدیدکنندگان آنلاين : 3
 زمان بازدید : 5.7969